Λεξιλόγιο όρων ορυκτών

(από την περιοδική εγκυκλοπαίδεια «Θησαυροί της Γης»)

 

Λεξιλόγιο όρων (Τεύχος 1)

 

Στη σειρά θησαυροί της γης έχουμε αποφύγει τη χρήση επιστημονικών όρων, για πρακτικούς λόγους, θεωρούμε όμως, απαραίτητη μια βασική κατανόηση των ονομάτων που χρησιμοποιούνται στην ορυκτολογία για όσους ενδιαφέρονται να εμβαθύνουν στην έρευνα και τη μελέτη. Το λεξιλόγιο αυτό περιέχει τους πιο κοινούς όρους της ορυκτολογίας.

 

Ακαθαρσία : Ο όρος χρησιμοποιείται για την περιγραφή στοιχείων και άλλων «ξένων» ουσιών που προσαρτώνται ή εισέρχονται σε ένα ορυκτό ή πετράδι. Οι ακαθαρσίες αλλοιώνουν μερικές φορές το χρώμα και γενικά την εμφάνιση του ορυκτού (βλ. επίσης έγκλεισμα).

 

Αλλοχρωματικός : Όρος που αναφέρεται σε ένα ορυκτό άχρωμο στην καθαρή μορφή του, αλλά που μπορεί να πάρει διάφορα χρώματα όταν περιλαμβάνει άλλα στοιχεία. Παράδειγμα το ρουμπίνι, το οποίο είναι διαφανές, αλλά με το μέταλλο χρώμιο που περιέχει φαίνεται κόκκινο.

 

Αλογονίδια : Ομάδα με 100 περίπου ορυκτά που συνδυάζουν ένα αέριο αλογόνου – βρώμιο, χλώριο, φθόριο ή ιώδιο – με ένα ή περισσότερα από τα μέταλλα αργίλιο, ασβέστιο, χαλκό, μόλυβδο, μαγνήσιο, κάλιο, άργυρο, νάτριο ή στρόντιο. Τα αλογονίδια είναι συνήθως πολύ μαλακά και πολύ κοινά. Ο φθορίτης και το ορυκτό άλας είναι τα καλύτερα παραδείγματα.

Ο φθορίτης χρησιμοποιείται στην παραγωγή υδροφθορικού οξέος και έχει μεγάλη σημασία για τις βιομηχανίες πλαστικών και οπτικών, ενώ το ορυκτό άλας είναι η κύρια πηγή του μαγειρικού άλατος.

 

 

 

 

Ανθρακικό : Υπάρχουν πάνω από 200 ανθρακικά ορυκτά, που σχηματίστηκαν όταν ένα μέταλλο συνδυάστηκε με ανθρακικό άλας. Τα ανθρακικά άλατα διαλύονται στα οξέα, συνήθως με σφύριγμα βρασμού. Είναι η κύρια ουσία στον ασβεστόλιθο και το μάρμαρο και οι χρήσεις τους είναι πάρα πολλές, από την οικοδομική και την οδοποιία ως τις τσίκλες και τα αντιβιοτικά.

 

Αποθέσεις : Συσσωρεύσεις πετρωμάτων, ιζημάτων ή περιοχές όπου έχουν συσσωρευθεί ορυκτά.

 

Αστερισμός : Ονομασία δίνεται στο αστεροειδές οπτικό φαινόμενο που παρατηρείται σε μερικούς πολύτιμους λίθους όταν φωτίζονται από κάποιο ιδιαίτερο φως. Βλέπε σε σελ. 2 φωτογραφία του ρουμπινιού.

 

 

Διδυμία συμβαίνει όταν δύο ή περισσότερα ορυκτά αναπτύσσονται το ένα μέσα στο άλλο. Το παράδειγμα κάτω είναι ο πυρίτης.

 

 

Άτομο : Το μικρότερο γνωστό σωματίδιο που διατηρεί τα χαρακτηριστικά ενός συγκεκριμένου στοιχείου και δεν μπορεί να διαιρεθεί περαιτέρω με χημικά μέσα. Τα άτομα αποτελούνται από διάφορα υποατομικά σωματίδια.

 

Αυτοφυή στοιχεία : Ορυκτά που βρίσκονται στη φύση μη συνδεδεμένα με άλλες ύλες.

Παράδειγμα, ο χρυσός και ο άργυρος.

 

Γεώδες : Φυσική κοιλότητα σε ένα πέτρωμα, επενδυμένη με κρυστάλλους.

 

Γραμμή σκόνης : Περιγράφει το χρώμα ενός ορυκτού, όταν κονιοποιείται. Αποκαλύπτεται με την τριβή του ορυκτού πάνω στη λευκή τραχεία επιφάνεια πορσελάνης.

 

Διδύμια : Όρος που αναφέρεται στη σύμφυση δύο ή περισσότερων κρυστάλλων.

 

Δομή μονάδας : Αποκαλύπτεται με τον τεμαχισμό ενός ορυκτού στο μικρότερο σωματίδιο του. Είναι το βασικό, διακριτικό σχήμα του κρυστάλλου και είναι αδιαίρετο (δεν μπορεί να τεμαχιστεί περαιτέρω).

 

Έγκλεισμα : Τα εγκλείσματα είναι, όπως και οι ακαθαρσίες, «ξένα» στοιχεία που εμφανίζονται στα ορυκτά και στα πετράδια. Τα πιο κοινά είναι στερεοί κρύσταλλοι μέσα σε άλλους κρυστάλλους, αλλά μπορεί να είναι και υγρά ή αέρια μέσα στο ορυκτό.

 

Έδρες : Οι επίπεδες επιφάνειες ενός κομμένου πολύτιμου λίθου.

 

Ελατότητα : Η δυνατότητα μερικών ορυκτών (κυρίως μετάλλων) να γίνονται με τη σφυρηλάτηση φύλλα (βλ. επίσης ακιμότητα).

 

Θειικά ορυκτά : Ενώσεις στις οποίες ένα ή περισσότερα μέταλλα συνδέονται με θείο και οξυγόνο. Σ΄ αυτή την ομάδα υπάρχουν περίπου 130 ορυκτά, από τα οποία σε μεγαλύτερη αφθονία βρίσκεται η γύψος, σημαντικό στοιχείο για την οικοδομική και την παραγωγή τσιμέντου. Άλλα ορυκτά της ομάδας είναι ο βαρύτης, ο ανυδρίτης και ο σελεστίνης.

 

 

Θραυσμός : Αν χτυπήσουμε ένα μέταλλο με βαρύ αντικείμενο, μπορεί να σπάσει. Αυτό ονομάζεται θραυσμός και ορίζεται ως ανώμαλος κογχώδης, δαντελωτός, σκληθρώδης ή οδοντωτός.

 

Ιδιοχρωματικά ορυκτά : Τα ορυκτά που έχουν δικό τους χρώμα, το οποίο δεν προκαλείται από την παρουσία ακαθαρσιών ή άλλων στοιχείων που περιέχουν. Παράδειγμα, το λάπις λάζουλι και του τυρκουάζ.

 

Ιζηματογενή πετρώματα : Πετρώματα που σχηματίστηκαν από θραύσματα παλιών πετρωμάτων ή από τα κελύφη και τους σκελετούς θαλάσσιων ζώων, ορίζονται ως ιζηματογενή. Αυτά τα πετρώματα έχουν μετακινηθεί από την αρχική τους θέση με τον άνεμο, το νερό, τον πάγο ή τη βαρύτητα. Πολλά ιζηματογενή πετρώματα διαλύθηκαν στο νερό και μεταφέρθηκαν στη νέα τους θέση, όπου και ξανασκλήρυναν βαθμιαία.

 

Ιόντα : Ηλεκτρικά φορτισμένες ομάδες ατόμων. Τα ιόντα υπάρχουν μόνο ως μέρη μιας χημικής ένωσης ύλης, που αποτελείται από δύο ή περισσότερα συνενωμένα ορυκτά, για παράδειγμα το ανθρακικό ασβέστιο.

 

Ισομορφισμός : Συμβαίνει όταν δύο ή περισσότερες ύλες με διαφορετικές χημικές συνθέσεις  σχηματίζουν κρυστάλλους που φαίνονται όμοιοι. Αυτό καθιστά πολύ δύσκολο τον προσδιορισμό των ορυκτών, καθώς τα σχήματα τους μπορεί να φαίνονται ακριβώς όμοια.

 

Καμποσόν : Διαδεδομένος τρόπος κοπής πολύτιμων λίθων, με τον οποίο αποκτούν σχήματα λείων στιλβωμένων θόλων. Είναι ένας από τους αρχαιότερους τύπους κοπής.

 

Καράτι : Μονάδα για τη μέτρηση του βάρους ενός πολύτιμου λίθου. Ένα καράτι – συντετμημένα, ct – είναι ίσο με 200 μιλιγκράμ. Χρησιμοποιείται επίσης ως μέτρο της καθαρότητας του χρυσού. Στην τελευταία περίπτωση, η σύντμηση του είναι Κ.

 

Κρυσταλλική δομή : Καθορίζει τον τρόπο κατά τον οποίο είναι διευθετημένα τα άτομα σ’ έναν κρύσταλλο. Η «δομή μονάδας» ενός κρυστάλλου είναι το μικρότερο κομματάκι στο οποίο μπορεί να χωριστεί και στο οποίο εξακολουθεί πάντα να κρατάει το σχήμα του.

 

Κρυσταλλικό σύστημα : Κάθε ορυκτό έχει μια διευθέτηση των κρυστάλλων του, που παραμένει αμετάβλητη όπου κι αν βρίσκεται. Υπάρχουν επτά κρυσταλλικά συστήματα : κυβικό, μονοκλινές, τρικλινές, τετραγωνικό, ορθομβικό, εξαγωνικό και τριγωνικό.

 

Κρύσταλλοι : Είναι τα δομικά υλικά από τα οποία κατασκευάζονται τα ορυκτά. Τα σχήματα των κρυστάλλων παραμένουν αμετάβλητα όσο και αν τους κονιοποιήσουμε. Αναγνωρίζοντας το σχήμα ενός κρυστάλλου, είναι συνήθως δυνατό να προσδιορίσουμε το ίδιο το ορυκτό.

 

Λάμψη : Ο τρόπος που εμφανίζεται, σε πρόσφατη τομή, η επιφάνεια ενός ορυκτού ή πολύτιμου λίθου. Η λάμψη των ορυκτών ποικίλλει. Οι κύριες περιγραφές που χρησιμοποιούν οι γεωλόγοι είναι υαλώδης, ρητινώδης, αδαμάντινη, μαργαριτώδης, μεταξώδης, (με ακανόνιστο βελονοειδές σχέδιο υπό την επιφάνεια), ελαιώδης (υγρή ή γλοιώδης στην αφή) και γεώδης (σαν χώμα).

 

Μάτι της γάτας (αιλουρόφθαλμος) : Φωτεινό αποτέλεσμα που παρατηρείται σε μερικά πετράδια και μοιάζει με τη στενή, κάθετη κόρη του ματιού της γάτας.

 

Μεταμερισμός : Μερικά ορυκτά φαίνονται να αλλάζουν χρώμα, όταν μεταβληθεί το φώς που πέφτει πάνω τους. Ο αλεξανδρίτης, για παράδειγμα, φαίνεται πράσινος στο φως της ημέρας, αλά γίνεται κόκκινος στο τεχνητό φως. Αυτό οι επιστήμονες το ονομάζουν μεταμερισμό.

 

Μεταμορφωμένο πέτρωμα : Πέτρωμα που σχηματίστηκε ως πυριγενές ή ιζηματογενές και μετέβαλε μορφή λόγω έκθεσης του σε υψηλές θερμοκρασίες και πίεση. Κατά τη μεταμορφωτική διαδικασία, τα ορυκτά που σχημάτισαν τα αρχικά πετρώματα υφίστανται φυσικές και χημικές αλλαγές, που μεταβάλλουν τη δομή και την εμφάνιση τους. (βλ. επίσης ιζηματογενή πετρώματα, πυριγενή πετρώματα).

 

Μετάξι : Η επιφάνεια μερικών ορυκτών μοιάζει πάρα πολύ με μετάξι. Αυτό προκαλείται από βελονοειδή ίχνη άλλων ορυκτών με ακανόνιστη διάταξη υπό την επιφάνεια.

 

Μόριο : Ένα μόριο αποτελείται από δύο ή περισσότερα άτομα, συγκρατούμενα μεταξύ τους με ηλεκτρικές δυνάμεις.

 

Μος κλίμακα : Βλέπε Σκληρότητα.

 

Μπριγιάν : Όρος που χρησιμοποιείται για έναν πολύτιμο λίθο, ο οποίος έχει κοπεί στο σχήμα δύο πυραμίδων που έχουν συγκολληθεί στις επίπεδες βάσεις τους. Μερικές φορές αυτό ονομάζεται «κοπή μπριγιάν».

 

Οικογένεια : Τα ορυκτά που έχουν φυσικές και δομικές ομοιότητες κατατάσσονται σε οικογένειες (βλ. επίσης Ανθρακικά, Αλογονίδια, Αυτοφυή στοιχεία, Οξείδια, Υδροξείδια, Φωσφορικά, Πυριτικά, Σουλφίδια).

 

Ολκιμότητα : Το άλκιμο ορυκτό μπορεί να μορφοποιηθεί σε σύρματα. Τα πιο όλκιμα ορυκτά είναι μέταλλα, κυρίως τα πολύτιμα μέταλλα, όπως ο χρυσός, η πλατίνα και ο άργυρος.

 

Ομάδα : Τα ορυκτά και οι πολύτιμοι λίθοι κατατάσσονται σε ομάδες ανάλογα με τη χημική τους σύσταση και την κρυσταλλική δομή τους (βλ. και οικογένεια).

 

Οξείδια : Σχηματίζονται όταν τα ορυκτά συνδυάζονται με οξυγόνο. Είναι πολύ κοινά. Ένα από τα κύρια οξείδια στην επιφάνεια της Γης είναι ο χαλαζίας, που μπορεί να είναι κόσμημα, λειαντικό ή όργανο ακριβείας, σε ρολόγια και ηλεκτρονικά. Ο κονιοποιημένος αιματίτης χρησιμοποιείται ως στιλβωτικό, αλλά και σαν συστατικό στις κόκκινες βαφές.

 

Ορυκτό : Φυσικό σώμα με ορισμένη χημική και φυσική σύσταση. Τα ορυκτά έχουν κανονικά κρυσταλλική δομή και, εκτός από τον υδράργυρο που είναι ρευστός σε θερμοκρασία δωματίου, είναι στέρεες μάζες. (βλ. επίσης Κρυσταλλική δομή).

 

Όψη : Επιστημονικός όρος για τον τρόπο που φαίνονται τα ορυκτά στη φυσική τους κατάσταση (ακτινωτά ή βελονοειδή, λεπιδοειδή, δεντριτικά, ελασματοειδή, πρισματοειδή, φακοειδή, βοτρυοειδή, σταλακτιτοειδή και άμορφα).

 

 

 

 

Πετρώματα : Συνδυασμοί ορυκτών. Ταξινομούνται, ανάλογα με το πώς σχηματίστηκαν, ως ιζηματογενή, μεταμορφωμένα ή πυριγενή. (βλ. και Ιζηματογενή πετρώματα, Μεταμορφωμένα, Πυριγενή πετρώματα).

 

Πλεοχροϊσμός : Ένα ορυκτό που αλλάζει χρώμα ανάλογα με τη φωτεινή πηγή και τη γωνία από την οποία το βλέπουμε, λέγεται πλεοχροϊκό. Ο αλεξανδρίτης είναι πλεοχροϊκός πολύτιμος λίθος.

 

Πολύτιμος Λίθος : Ένα σπάνιο και εντυπωσιακό ορυκτό.

 

Πυριγενή πετρώματα : Γνωστά ως και μαγματικά, αυτά τα πετρώματα σχηματίστηκαν με την ψύξη μάγματος (λιωμένων πετρωμάτων) ηφαιστειακής δραστηριότητας. Πυριγενή πετρώματα όπως ο γρανίτης και ο πηγματίτης που σχηματίζονται στα βάθη της Γης, περιγράφονται ως πλουτώνεια (πλουτώνια), ενώ αυτά που σχηματίζονται όταν μάγμα σκληρηνθεί στην επιφάνεια της Γης, λέγονται έκχυτα. Παράδειγμα ο βασάλτης (βλέπε επίσης Ιζηματογενή πετρώματα, Μεταμορφωμένα πετρώματα).

 

Πυκνότητα : Το βάρος ενός ορυκτού σε σχέση με ίσο όγκο νερού. Ο αλεξανδρίτης με πυκνότητα 3,73 είναι 3,73 φορές βαρύτερος από το νερό.

 

Πυριτικά : Η μεγαλύτερη και πιο άφθονη ομάδα ορυκτών πάνω στη Γη, με 600 και πλέον μέλη. Αποτελούνται από μέταλλα τα οποία συνδέονται με πυρίτιο ή με πυρίτιο και οξυγόνο. Στα τυπικά πυριτικά ορυκτά περιλαμβάνονται ο άστριος, ο μαρμαρυγίας (μίκα), ο τρεμολίτης, ο μοσχοβίτης και ο πυροφυλλίτης. Σ’ αυτή την ομάδα ανήκουν πολλοί πολύτιμοι λίθοι, όπως ο βήρυλος, ο νεφρίτης, ο οπάλιος, ο τουρμαλίνης και ο όνυξ. Τα πυριτικά έχουν ποικίλες ιδιότητες : ο τρεμολίτης χρησιμοποιείται για το φιλτράρισμα χημικών και χυμών φρούτων, ο άστριος ως λειαντικό και στην παραγωγή χρωμάτων, γυαλιού και κεραμικών, ο  μοσχοβίτης ως μονωτικό και στις εσωτερικές λυχνίες των ραδιοφώνων.

 

Ρίζα : Συντομογραφία για την «ελεύθερη ρίζα». Αναφέρεται σε άτομα που υπάρχουν μόνο για μια περίοδο, μέχρι να συνδεθούν με μια άλλη ύλη και να σχηματίσουν ένα μόριο.

 

Σειρά : Ορυκτά που έχουν την ίδια κρυσταλλική δομή, αποτελούν μια σειρά. (βλ. και κρυσταλλική δομή).

 

Σκληρότητα : Το 1812, ένας Γερμανός ορυκτολόγος έθεσε 10 ορυκτά σε μια κλίμακα από το 1 ως το 10. Άποψη του ήταν ότι κάθε ορυκτό σ’ αυτή την κλίμακα θα μπορεί να χαραχθεί μόνο από εκείνα που έπονται. Η μέθοδος του Μος για τη σκληρότητα των ορυκτών υιοθετήθηκε από την επιστήμη και ισχύει ως σήμερα.

 

Σουλφίδια : Ομάδα από 300 και πλέον ορυκτά, στα οποία ένα μέταλλο ή ημιμέταλλο συνδυάζεται με θείο. Όλα τα μέταλλα, εκτός από το χρυσό και την πλατίνα, συνδυάζονται με θείο και σχηματίζουν σουλφίδια. Πολλά, όπως ο γαληνίτης, έχουν καταπληκτική μεταλλική λάμψη και ελκυστικό κρυσταλλικό σχήμα. Είναι καλοί αγωγοί του ηλεκτρισμού.

 

Στιλπνότητα : Αναφέρεται στο φως που αντανακλάται μέσα στον πολύτιμο λίθο, κάνοντας τον να λάμπει. Όσο πιο πού φως αντανακλάται, τόσο μεγαλύτερη είναι η στιλπνότητα του πετραδιού.

 

 

 

 

Συσσωμάτωμα/συσσωμάτωση : Σύνολο ορυκτών που είναι ενωμένα μεταξύ τους. Μπορεί να ποικίλλουν από μικρές δέσμες μέχρι τεράστιες μάζες ορυκτών.

 

Σχισμός : Αν χτυπήσουμε τα ορυκτά ή τα πετράδια με σφυρί ή τα εκθέσουμε σε μεγάλη πίεση, μπορεί να κοπούν στις πιο ασθενείς επιφάνειες τους. Αυτό λέγεται σχισμός και η έκταση του ποικίλλει από ορυκτό σε ορυκτό. Οι γεωλόγοι αναφέρουν τέσσερις τύπους σχισμού : τέλειος, σαφής, ασαφής ή δεν παρουσιάζει.

 

Τίτλος : Η καθαρότητα ή η αναλογία χρυσού ή αργύρου σε ένα κράμα (βλ. και καράτι).

 

Υδροξείδιο : Υδροξείδιο σχηματίζονται όταν ένα μέταλλο συνδυάζεται με νερό ή υδροξύλιο, τα οποία αποτελούνται και τα δύο από υδρογόνο και οξυγόνο. Τα υδροξείδια τείνουν να είναι πολύ μαλακά ορυκτά (παράδειγμα, βωξίτης και λιμονίτης). Ο βωξίτης είναι η κύρια πηγή του αλουμινίου, ενώ το πέτρωμα λιμονίτης είναι πλούσιο σε σίδηρο.

 

Φλόγα, πυρ : Πολύχρωμα φώτα που φαίνονται να αστράφτουν από την επιφάνεια ενός πετραδιού, αναφέρονται ως «φλόγα» (πυρ) του πετραδιού. Το φαινόμενο αυτό προκαλείται από το σκεδασμό του φωτός καθώς περνάει μέσα από το λίθο.

 

Φωσφορισμός : Εκπομπή φωτός που συνεχίζει να έρχεται από μια ύλη ακόμη και όταν δεν εκτίθεται πλέον σε ακτινοβολία. Το διαμάντι και το ρουμπίνι είναι κατεξοχήν φωσφορίζοντα. (βλ. και φωταύγεια-φθορισμός).

 

Φωταύγεια (Φθορισμός): Όταν ορισμένα ορυκτά εκτίθενται σε ακτινοβολία, όπως το υπεριώδες φως ή οι ακτίνες-Χ, εκπέμπουν ένα δικό τους ευδιάκριτο φως. Αυτό ονομάζεται φωταύγεια (φθορισμός, βλ. επίσης Φωσφορισμός).

 

Χημικά σύμβολα : Κάθε ορυκτό και πολύτιμος λίθος έχει ιδιαίτερο συνδυασμό στοιχείων. Αυτό συχνά εκφράζεται με έναν χημικό τύπο που χρησιμοποιεί  μια σειρά από αρχικά για να ορίσει τα διάφορα στοιχεία σε κάθε μετάλλευμα. Για παράδειγμα, το χλωριούχο νάτριο ή αλάτι έχει χημικό τύπο NaCl. Αυτό σημαίνει ότι κάθε μόριο άλατος περιέχει ένα άτομο νατρίου (Na) ενωμένο με ένα άτομο χλωρίου. Συχνά, ο χημικός τύπος περιλαμβάνει και αριθμούς. Το ρουμπίνι και το ζαφείρι ανήκουν στην ομάδα του κορούνδιου, του οποίου ο χημικός τύπος είναι ΑΙ203. Αυτό σημαίνει ότι σε κάθε μόριο του ορυκτού υπάρχουν δυο άτομα αργιλίου (ΑΙ) ενωμένα με τρία άτομα οξυγόνου (Ο).

 

Χρώμα : Ένας από τους ευκολότερους τρόπους αναγνώρισης των ορυκτών. Μερικά ορυκτά, όμως, αλλάζουν χρώμα όταν έρχονται σε επαφή με άλλα στοιχεία. Ο άργυρος μαυρίζει όταν εκτίθεται στον αέρα, ενώ ο χαλαζίας και ο τουρμαλίνης εμφανίζουν μεγάλη ποικιλία χρωμάτων.

 

Ψευδομόρφωση : Φαινόμενο κατά το οποίο ένα ορυκτό παίρνει τη θέση ενός  άλλου και κληρονομεί το σχήμα και τη μορφή του προκατόχου του.

 

 

Σχόλια

μοιράστε

Share on facebook
Share on google
Share on twitter
Share on linkedin
Share on pinterest
Share on print
Share on email
Close Menu