Shakila – Ιωάννα Μπράτη

Ο λίθος, τα μέταλλα και τα ορυκτά στην ιστορία της ανθρωπότητας – 2ο μέρος

επιμέλεια: Αναπλιώτη Ευτυχία

 

ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΛΙΘΟΥ

Πανοραμική άποψη του σπηλαίου της Θεόπετρας στην Θεσσαλία, με τον ομώνυμο οικισμό στους πρόποδες του όρους.

Πολλές είναι οι σημαντικές θέσεις κατοίκησης της εποχής του Λίθου στον Ελλαδικό χώρο. Στην παρούσα εργασία θα αναφέρουμε τρείς αξιομνημόνευτες θέσεις σε τρία διαφορετικά σημεία της Ελλάδας. Το σπήλαιο της Θεόπετρας Τρικάλων, το σπήλαιο Φραγχθί  της Ερμιονίδας, και τα Ορυχεία Αιματίτη στη Θάσο (εξόρυξη κόκκινης ώχρας).

Κοσμήματα από λίθο, όστρεο και χρυσό, σπήλαιο Θεόπετρας Θεσσαλίας (Νεολιθική φάση)

Σπήλαιο Θεόπετρας: Πρόκειται για τη δυτικότερη προϊστορική θέση της Θεσσαλικής πεδιάδας, που βρίσκεται στους πρόποδες της οροσειράς Χάσια, η οποία αποτελεί και το φυσικό όριο μεταξύ Θεσσαλίας και Ηπείρου. Η συστηματική ανασκαφική έρευνα κατέγραψε γεωλογικές επιχώσεις του Πλειστόκαινου και του Ολόκαινου, αλλά και ανθρωπογενείς επιχώσεις, συνολικού πάχους περίπου 6 μέτρων. Σ’ αυτές βρέθηκαν ευρήματα που επιβεβαιώνουν την αδιάκοπη χρήση του σπηλαίου κατά τη Μέση και Ανώτερη Παλαιολιθική, τη Mεσολιθική και τη Νεολιθική εποχή, πιστοποιώντας την κατοίκηση του σπηλαίου περίπου από το 50.000 μέχρι το 4000 π.X. Η χρήση του συνεχίστηκε περιοδικά και κατά την Εποχή του Xαλκού, αλλά και κατά τους ιστορικούς χρόνους. Μεταξύ άλλων, στο σπήλαιο βρέθηκαν λίθινα εργαλεία Παλαιολιθικής, Μεσολιθικής και Νεολιθικής Εποχής, κεραμικά ευρήματα Νεολιθικά, οστέινα εργαλεία, κοσμήματα από όστρεο, ένα μοναδικό για τον ελλαδικό χώρο χρυσό κόσμημα της Παλαιολιθικής, της Μεσολιθικής και της Νεολιθικής περιόδου, καθώς και τα περίφημα ανθρώπινα αποτυπώματα της Θεόπετρας που χρονολογούνται στα 130.000 χρόνια πριν από σήμερα και αποτελούν ένα σπανιότατο εύρημα όχι μόνο για τον ελλαδικό αλλά και για τον ευρωπαϊκό χώρο. Στο σπήλαιο της Θεόπετρας τεκμηριώθηκε για πρώτη φορά στον Ελλαδικό χώρο, και η παραγωγή οικιακών σκευών από ξύλο και πηλό κατά την Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδο.

 Θάσος: Στη νότια ορεινή περιοχή του νησιού, εντοπίστηκαν σε κοιτάσματα αιματίτη, 20 θέσεις με ενδείξεις εξόρυξης ώχρας. Η εξόρυξη ώχρας από κοιτάσματα αιματίτη τεκμηριώνεται στην  Ευρώπη (Lovas Ουγγαρίας) από την Κατώτερη Παλαιολιθική, και στην Αφρική από την Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδο. Το ορυχείο της Θάσου αποτελεί ένα από τα πιο πρώιμα της Ευρώπης. Η ώχρα, που χαρακτηρίστηκε από μελετητές ως ο «χρυσός» της Παλαιολιθικής

Ανασκαφές στο ορυχείο ερυθρής ώχρας (αιματίτη) στη Θάσο.

εποχής, χρησιμοποιήθηκε ως χρωστική ύλη, σε πολλαπλά επίπεδα. Από τη δημιουργία των βραχογραφιών μέχρι την διακόσμηση του ανθρώπινου σώματος, και το συμβολισμό του αίματος, κατά συνέπεια και της ζωής. H πρώτη χρήση της σιδηρούχας ώχρας από τον άνθρωπο του Νεάντερνταλ (Homo sapiens neanderthalensis) βεβαιώνεται αρχαιολογικά σε ταφές της Μέσης Παλαιολιθικής περιόδου (περίπου 45.000 π.Χ ), στις οποίες σημειώθηκε εναπόθεση ώχρας στους νεκρούς. H συστηματική εξόρυξη, η πολύμορφη επεξεργασία και εκτεταμένη χρήση της σημειώνεται κυρίως κατά την Ανώτερη Παλαιολιθική (περίπου 11.000 π.Χ). H συστηματική συλλογή της χρωστικής ύλης και η περαιτέρω επεξεργασία της (μέσω καύσης) με σκοπό την δημιουργία περισσότερων χρωματικών τόνων, που ποικίλει από κόκκινο έως κίτρινο, αποτελεί μια κατάκτηση του πιο σύγχρονου ανθρωπολογικού τύπου (Homo sapiens sapiens). Για την εξόρυξη της κόκκινης ώχρας χρησιμοποιούνταν εργαλεία κρούσης από ακατέργαστες φυσικές κροκάλες και σφήνες από κέρατα ελαφιών και οστά μεγάλων ζώων.

Γενικά γνωρίζουμε πως ήδη από τους προϊστορικούς χρόνους χρησιμοποιήθηκαν διάφορες γαίες και χρωστικές ύλες από τον άνθρωπο, με σκοπό την διακόσμηση είτε του σώματός είτε των τεχνουργημάτων του. Έτσι σήμερα γνωρίζουμε τις εξής πηγές προέλευσης χρωστικών υλών από τα παρακάτω ορυκτά:

Αιματίτης: Θάσος, Λήμνος, Κύθνος, Κέα, Σέριφος, Σάμος (Κόκκινη)

Διάφορες ορυκτές χρωστικές ύλες.

Λειμωνίτης: Σκύρος, Θάσος, Σέριφος (Καστανή)

Αζουρίτης:  Λαύριο, Κύθνος, Σέριφος (Μπλε)

Μαλαχίτης: Λαύριο, Θάσος, Σέριφος, Κύπρος (Πράσινη)

Κιννάβαρι: Νάξος, Χίος, Σάμος, Εύβοια (Κόκκινη)

Πυρολουσίτης: Μήλος, Κίμωλος, Θάσος (Μαύρη)

 
Η είσοδος και ο υπαίθριος χώρος του σπηλαίου Φραγχθί στην Αργολίδα.

Φραγχθί: Μια από τις ελάχιστες θέσεις στο Ελλαδικό χώρο, η οποία διασώζει στρωματογραφική ακολουθία από την αρχή, της Ανώτερης Παλαιολιθικής (40.000-10.000 π.Χ.) έως και το τέλος της Νεολιθικής περιόδου (7.000-3.000 π.Χ.) είναι το σπήλαιο Φραγχθί στη ΝΔ Αργολίδα. Στην διάρκεια της Παλαιολιθικής και Μεσολιθικής περιόδου το Φραγχθί υπήρξε το καταφύγιο μετακινούμενων κυνηγών, τροφοσυλλεκτών και ψαράδων, οι οποίοι από τα ευρήματα φαίνεται πως χρησιμοποιούσαν για τις καθημερινές τους ανάγκες εργαλεία φτιαγμένα από σκληρές και αιχμηρές πέτρες, όπως ο πυριτόλιθος και ο οψιδιανός. Η Μεσολιθική περίοδος είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ιστορία του σπηλαίου, καθώς συνδέεται με κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές. Αυτή την εποχή πραγματοποιούνται οι πρώτοι ενταφιασμοί, τα ταξίδια ανοιχτής θαλάσσης και εμφανίζονται τα πρώτα δείγματα συστηματικής αλιείας.

Στη Νεολιθική εποχή, η κατοίκηση επεκτάθηκε και εκτός του σπηλαίου, στον παρακείμενο υπαίθριο χώρο. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του οικισμού, το οποίο ονομάζεται Παραλία, είναι σήμερα καταβυθισμένο λόγω της ανόδου της θαλάσσιας στάθμης. Σπήλαιο και υπαίθριος χώρος αποτέλεσαν το χώρο δραστηριοτήτων μιας κοινότητας γεωργών και κτηνοτρόφων, η οποία διατηρούσε επαφές με πολλές περιοχές του νοτίου Αιγαίου. Οι κάτοικοι του οικισμού χρησιμοποιούσαν πλήθος λίθινων εργαλείων, όπως λεπίδες για δρεπάνια, μαχαιράκια, αιχμές βελών, μυλόπετρες, τσεκουράκια και αξίνες, αλλά και πολλά οστέινα, όπως αγκίστρια, σπάτουλες και σουβλιά. Για την εξυπηρέτηση των καθημερινών τους αναγκών, οι κάτοικοι είχαν

Νεολιθικά περίαπτα από το σπήλαιο Φραγχθί.

διαμορφώσει το εσωτερικό του σπηλαίου σε επιμέρους χώρους χρήσης, κάποιοι από τους οποίους περιείχαν λιθόστρωτα δάπεδα ή εστίες φωτιάς. Στον υπαίθριο χώρο, οι οικίες τους ήταν απλές, κατασκευές με λίθινη θεμελίωση, δάπεδα από πατημένο πηλό και τοίχους σοβατισμένους για μόνωση και καθαριότητα. Τόσο το σπήλαιο όσο και ο υπαίθριος χώρος χρησιμοποιήθηκαν επίσης κατά καιρούς και ως τόποι ενταφιασμού. Μία από τις καινοτομίες της περιόδου αυτής είναι η κατασκευή αγγείων και ειδωλίων από ψημένο πηλό. Κάποια από τα αγγεία αυτά έφεραν περίτεχνη πολύχρωμη διακόσμηση. Όπως οι προκάτοχοί τους, έτσι και οι Νεολιθικοί κάτοικοι του σπηλαίου φρόντιζαν για τον καλλωπισμό τους φτιάχνοντας κοσμήματα από απλά φυσικά υλικά, όπως τα θαλάσσια κοχύλια.

1.          2.
1.Ταφή στο σπήλαιο Φραγχθί 12.000-10.000 π.Χ

2.Πήλινο ειδώλιο 5.300-4.500 π.Χ, σπήλαιο Φραγχθί Αργολίδας.

Σχεδιαστική απεικόνιση προϊστορικών μεθόδων κατεργασίας του λίθου.

 

ΛΙΘΙΝΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ

Τα λίθινα εργαλεία αποτελούν από την Παλαιολιθική εποχή μέσα απαραίτητα για την τέλεση των ποικίλων δραστηριοτήτων του ανθρώπου. Το πέρασμα στη Νεολιθική εποχή και στο παραγωγικό στάδιο, επιβάλλει από την 7η χιλιετία π.Χ. την αναζήτηση και κατασκευή νέων τύπων εργαλείων. Η χρήση ασυνήθιστων μέχρι τότε υλικών, επεκτείνει την τεχνογνωσία, την τεχνολογία και εξυπηρετεί πλήρως τις νέες ανάγκες. Με κριτήρια το είδος των πρώτων υλών που χρησιμοποιούνται και τις τεχνικές που απαιτούνται για την επεξεργασία τους διακρίνονται δυο κατηγορίες εργαλείων, τα εργαλεία από αποκρουσμένο και από λειασμένο λίθο.

 Οι προϊστορικές τεχνικές-μέθοδοι κατεργασίας του λίθου διαφοροποιούνται ανάλογα με την εποχή. Έτσι στην Παλαιολιθική εποχή έχουμε την μέθοδο της Κρούσης, άμεσης ή έμμεσης. Περνώντας στη Νεολιθική εποχή έχουμε πάντα την χρήση της κρούσης αλλά και την ανάπτυξη νέων τεχνικών κατεργασίας των λίθων. Καταρχάς τη μέθοδο της Πίεσης, με τη συστηματική παραγωγή πανομοιότυπων λεπίδων και την επεξεργασία των αποκρουσμάτων και των λεπίδων για την κατασκευή αιχμών βελών και άλλων εργαλείων. Αλλά και της Τριβής για τη δημιουργία εργαλείων λειασμένου λίθου και της Διάτρησης στο ίδιο πάντα πλαίσιο. Φυσικά και κατά την Εποχή του Χαλκού που έπεται της εποχής του Λίθου, οι τεχνίτες-καλλιτέχνες χρησιμοποίησαν στη λιθοτεχνία όλες τις παραπάνω μεθόδους, κάνοντας χρήση της τεχνογνωσίας των προγενέστερών τους.

Η μέθοδος της απόκρουσης εφαρμόζεται σε υλικά με οστρεοειδή θραύση, όπως ο πυριτόλιθος και ο οψιδιανός. Κατά τη Νεολιθική παράγονται λεπίδες από

Αιχμές οψιδιανού και πυριτόλιθου από το σπήλαιο Ευριπίδη Σαλαμίνας 5300-4500 π.Χ

διάφορες ποικιλίες ανθεκτικού πυριτόλιθου (ίασπις, ανοιχτόχρωμοι πυριτόλιθοι) και από οψιδιανό της Μήλου. Η διακίνηση οψιδιανού της Μήλου σε όλες τις γεωγραφικές ενότητες της Ελλάδας εντάσσεται σε ένα ευρύτατο πλέγμα ανταλλαγών, ενώ οι πηγές του πυριτόλιθου παραμένουν σε πολλές περιπτώσεις άγνωστες, αφήνοντας έτσι ασαφές το ακριβές πλαίσιο διακίνησής του. Οι λεπίδες χρησιμοποιούνται στις πρώτες φάσεις της Νεολιθικής περιόδου ως μαχαίρια, είτε ανεξάρτητα είτε με οστέινη ή κεράτινη λαβή. Ιδιαίτερα οι λεπίδες πυριτόλιθου προσαρμόζονται η μια δίπλα στην άλλη σε ξύλινο στέλεχος, σχηματίζοντας έτσι στοιχεία δρεπανιού, που αντικαθίστανται μετά από πολλές χρήσεις. Οι στομωμένες λεπίδες όμως δεν αχρηστεύονται, αλλά «ανακυκλώνονται» και ξαναχρησιμοποιούνται ως ξέστρα. Αξιοσημείωτη όμως είναι κατά τη Νεότερη Νεολιθική η αύξηση χρήσης του οψιδιανού για την κατασκευή τρυπανιών και ξέστρων, αιχμών για βέλη (νότια Ελλάδα, Κυκλάδες) αλλά και δοράτων. Οι τριγωνικές ή φυλλόσχημες αιχμές δοράτων από οψιδιανό αποτελούν μια ιδιαίτερα μικρή κατηγορία ευρημάτων που διακινούνται, πιθανότατα ως «σύμβολα γοήτρου», από την Πελοπόννησο και τα νησιά του Αιγαίου μέχρι τη Μακεδονία. Η εμφάνιση εργαλείων από λειασμένα κρυσταλλικά ή σχιστώδη πετρώματα συμβαδίζει με την έναρξη του γεωργοκτηνοτροφικού σταδίου στον ελλαδικό χώρο (7η χιλιετία π.Χ.) και η χρήση τους είναι εντατική τόσο κατά τη Νεολιθική εποχή όσο και κατά την εποχή του Χαλκού.

Αλλά και σε μεταμορφωσιγενή πετρώματα (τα πετρώματα δηλαδή εκείνα που έχουν ανακρυσταλλωθεί, δηλαδή έχουν μετασχηματισθεί κάτω από θερμότητα και πίεση σε βαθμό τέτοιο, ώστε να εμφανίζουν μορφή πολύ διαφορετική από τα αρχικά πετρώματα, π.χ. σερπεντίνες) κατασκευάζονται, με σφυροκόπημα, λείανση, τριβή και πριόνισμα, εργαλεία που χρησιμοποιούνται ως πέλεκεις, αξίνες και σμίλες. Ο καθορισμός της χρήσης τους εξαρτάται από την κατεύθυνση της κόψης του εργαλείου ως προς τη λαβή του στειλεού. Ο στειλεός, το τμήμα δηλαδή, στο οποίο προσαρμόζεται το εργαλείο για την καλύτερη δυνατή χρήση του, ήταν κυρίως τμήμα από κέρατο ελαφιού. Από κρυσταλλικά πετρώματα κατασκευάζονται επίσης μυλόλιθοι και τριπτήρες, απαραίτητοι για το άλεσμα του σταριού. Οι μυλόλιθοι χρησιμοποιούνται επίσης ως επιφάνειες εργασίας κατά την κατασκευή κοσμημάτων. Ο μυλόλιθος αποτελεί ένα από τα πρώτα λίθινα εργαλεία που κατασκεύασε ο άνθρωπος. Τον χρησιμοποίησε στο άλεσμα των δημητριακών,

Νεολιθικός λίθινος τριπτήρας και τριβείο.

των καρπών και των σπόρων αλλά και στη θραύση ορυκτών και μεταλλευμάτων. Εξόρυξη πέτρας για την κατασκευή μυλόλιθων γινόταν στη Μήλο (τραχείτης λίθος), τη Κίμωλο, την Νίσυρο, τη Σκύρο (ψαμμίτης), τη Λήμνο, τη Λέσβο και τη Ρόδο (ψαμμίτης) κ.α.

Τέλος, στα λειασμένα εργαλεία της Νεότερης Νεολιθικής ανήκουν και τα «ρόπαλα» (κρανιοθραύστες), λίθινες δηλαδή σφαίρες με διαμπερή οπή, από την οποία δένεται σχοινί, με τη βοήθεια του οποίου η σφαίρα τίθεται σε περιστροφική κίνηση προκειμένου να εκτοξευτεί αποτελεσματικά. Αυτή η ερμηνευτική προσέγγιση των «ροπάλων» θα μπορούσε και να αναθεωρηθεί, μια και το υλικό κατασκευής τους είναι συνήθως ξεχωριστό και σπάνιο. Ίσως και στην περίπτωση αυτή να πρόκειται για ένα από τα στοιχεία «κοινωνικού γοήτρου», που εντοπίζονται στις τελευταίες φάσεις της Νεολιθικής εποχής.

  

 

ΛΙΘΙΝΑ ΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ

Λίθινο ειδώλιο 5800-4800 π.Χ  Κάτω Χωριό, Ιεράπετρα, Κρήτη.

Ωστόσο, η λιθοτεχνία της Νεολιθικής εποχής περιλαμβάνει, εκτός από τα πολλά λίθινα λειασμένα εργαλεία, πολλά σκεύη και ειδώλια. Τα πιο πρώιμα δείγματα χρονολογούνται, με βάση τα ευρήματα από το Σέσκλο και το Αχίλλειο Θεσσαλίας, στην Αρχαιότερη Νεολιθική περίοδο. Ιδιαίτερα αυξημένη φαίνεται η παραγωγή λίθινων αγγείων κατά την προχωρημένη Αρχαιότερη Νεολιθική στη Θεσσαλία και στη νότια Ελλάδα, ενώ κατά τη Μέση Νεολιθική είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Δείγματα λίθινων σκευών από τη Μακεδονία και τα νησιά ανάγονται στη Νεότερη Νεολιθική. Σχιστόλιθος, οφίτης λίθος και μάρμαρο είναι μόνο μερικά από τα υλικά στα οποία λαξεύονται τα λίθινα αγγεία και αντικείμενα. Το μέγεθός τους είναι κατά κανόνα μικρό. Χαρακτηριστική είναι η ποικιλία των σχημάτων, τα οποία σε μεγάλο ποσοστό μιμούνται κεραμικά πρότυπα, όπως ημισφαιρικές φιάλες με δακτυλιόσχημη βάση, φιάλες με πεπλατυσμένη βάση και φιάλες με πόδι. Παράλληλα υπάρχουν και ρηχά σκεύη, όπως ελλειψοειδή ή τετράπλευρα πινάκια (πιάτα).

   Κατά τη Νεότερη Νεολιθική ξεχωρίζουν οι μαρμάρινες φιάλες με ευθύγραμμα τοιχώματα και δακτυλιόσχημη βάση από το Σάλιαγκο (δίπλα στην Αντίπαρο) των Κυκλάδων, καθώς και το κωνικό ποτήρι, οξυπύθμενο ή με επίπεδη βάση, σύμφωνα με τα ευρήματα από την Κέα, τη Νάξο και τη Σάμο. Το χαρακτηριστικά μικρό μέγεθος των περισσότερων λίθινων αγγείων καθιστά αινιγματική τη χρήση τους σε καθημερινή βάση. Επιπλέον, η επιδέξια και χρονοβόρα κατασκευή τους, πιθανόν υποδηλώνει κάποια ιδιαιτερότητα και ως προς τη χρήση τους, η οποία παραμένει όμως ανεξιχνίαστη για τους μελετητές. Ίχνη χρώματος στον πυθμένα κάποιων λίθινων φιαλών δίνουν μια διάσταση της χρήσης τους ως γουδιά, αφενός για το θρυμματισμό και αφετέρου για την περαιτέρω φύλαξη γαιωδών χρωμάτων (αιματίτη, μαλαχίτη ή αζουρίτη), που χρησιμοποιούνταν ευρέως για την κόσμηση του σώματος.

Φαλλόσχημο λίθινο περίαπτο, Σπήλαιο Θεόπετρας.

Ο σχιστόλιθος, το μάρμαρο, ο ίασπις, ο στεατίτης και ο βασάλτης είναι οι κυριότερες πρώτες ύλες κατασκευής που χρησιμοποιήθηκαν για τη μορφοποίηση τόσο ανθρωπόμορφων όσο και ζωόμορφων περιάπτων, και φαλλόσχημων (σχήμα φαλλού) ή κομβιόσχημων (σχήμα κουμπιού) αντικειμένων. Από τα τέλη της Νεολιθικής εποχής και ιδιαίτερα κατά την Τελική Νεολιθική (4.000-3.000 π.Χ), σημειώνεται στο Αιγαίο η άσκηση μεταλλουργίας για την κατασκευή χρυσών και ασημένιων κοσμημάτων (π.χ. δακτυλιόσχημων περιάπτων) αλλά και εργαλείων (εγχειρίδια, οπείς, σμίλες, σπάτουλες, πέλεκεις). Η απόκτηση των

Οξυπύθμενο λίθινο ρυτό από την θέση Κεφάλα, Κέα 3200 π.Χ

μετάλλων αλλά και της τεχνογνωσίας τους εντάσσεται στο πλαίσιο των πολιτιστικών ανταλλαγών των γεωργοκτηνοτροφικών κοινωνιών του Νεολιθικού Αιγαίου. Κοινωνίες, των οποίων το οικονομικό υπόβαθρο και συνακόλουθα ολόκληρη η κοινωνική τους δομή, αρχίζει προς το τέλος της εποχής αυτής (3.500 π.Χ) να μεταλλάσσεται.

Από τα παραπάνω αναφερόμενα, βλέπουμε καθαρά τον τρόπο με τον οποίο τα ζωτικής σημασίας υλικά, δηλαδή ο λίθος αρχικά, ο χαλκός και ο σίδηρος αργότερα, αποτέλεσαν το κριτήριο για την τριμερή διαίρεση της Προϊστορίας και Πρωτοϊστορίας του ανθρώπινου είδους σε εποχή του Λίθου, εποχή του Χαλκού και εποχή του Σιδήρου.

Σχόλια

σχόλια

Close Menu
Scroll Up