Shakila – Ιωάννα Μπράτη

Ο λίθος, τα μέταλλα και τα ορυκτά στην ιστορία της ανθρωπότητας – 1ο μέρος

επιμέλεια: Αναπλιώτη Ευτυχία

 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ 

Η ύπαρξη της ανθρωπότητας πάνω στον «τρίτο βράχο από τον Ήλιο», την Γη μας, και η κατασκευή λίθινων τεχνουργημάτων, φαίνεται να συμβαδίζουν χρονολογικά σε όλη τη διάρκεια της προϊστορίας. Η εξέλιξη του ανθρώπου ως είδος, υπήρξε ταυτοχρόνως και εξέλιξη στην κατεργασία και τη χρήση του λίθινου υλικού του περιβάλλοντός του. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος, που ουσιαστικά ολόκληρο το σύστημα χρονολόγησης της Παλαιοντολογίας,  βασίζεται  σε αυτήν ακριβώς τη σχέση του ανθρώπινου είδους με τον Λίθο.  Ο λίθος δηλαδή, αποτελεί ουσιαστικά για τον πρωτόγονο άνθρωπο, το πρώτο υλικό που πιάνει με τα χέρια του και προσπαθεί να μάθει τα «μυστικά» του. Είναι τα κόκαλα της μάνας Γης, οι λίθοι, που του προσφέρονται, για να τον βοηθήσουν στην επιβίωση και την εξέλιξή του πάνω στον πλανήτη. Είναι άραγε η εικόνα αυτή, που περιγράφεται συμβολικά στην ελληνική μυθολογία, όταν μετά τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα χρησιμοποιούνται τα «κόκαλα της Γης» από αυτόν και τη σύζυγό του Πύρρα, για την επαναδημιουργία του ανθρώπινου είδους; Οι πέτρες που πετά πίσω του ο Δευκαλίων γίνονται άντρες και αυτές που πετά η Πύρρα γίνονται γυναίκες. Με ένα τρόπο δηλαδή, φαίνεται η ανθρωπότητα να μοιράζεται την ίδια μάνα-πηγή δημιουργίας με τους λίθους. Ίσως αυτός να είναι και ο βαθύτερος λόγος που διέπει την σχέση ανθρώπου και λίθου.

Λίθινα τέχνεργα, κατασκευασμένα από κροκεάτη λίθο Λακωνίας (lapis lacedaemonius). Σπήλαια θέσεως Λακωνίς Πελοπόννησος (Μέση Παλαιολιθική περίοδος).

Τα αρχαιότερα μέσα στον χρόνο δείγματα ανθρώπινης τεχνολογίας πάντως στον Ελλαδικό χώρο, προέρχονται κυρίως από αντικείμενα κατασκευασμένα από πυριτόλιθο, χαλαζία και κροκεάτη λίθο Λακωνίας (τύπος πράσινου πορφυρίτη). Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά τους και ας ξεκινήσουμε αυτό το ταξίδι μας στο χρόνο, για να κατανοήσουμε καλύτερα αυτή τη στενή σχέση μεταξύ ανθρώπου και λίθου.

 ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΉ ΕΠΟΧΉ

Η Παλαιολιθική εποχή αντιστοιχεί στη γεωλογική περίοδο του Πλειστόκαινου ή αλλιώς εποχή των Παγετώνων και καλύπτει το χρονικό διάστημα από 2,5 εκατομμύρια μέχρι 10.000 π.Χ. Η διαίρεση της Παλαιολιθικής εποχής στην περιοχή του Αιγαίου τοποθετείται χρονολογικά στη Κατώτερη (350.000-100.000 π.Χ) με τις πρώιμες μορφές ανθρωπιδών και την παρουσία λίθινων χειροπελέκεων, στη Μέση (100.000-35.000 π.Χ) την εποχή του ανθρωπολογικού τύπου Homo sapiens neanderthalensis, και στην Ανώτερη Παλαιολιθική (35.000-10.000 π.Χ) την εποχή ανάπτυξης του Homo sapiens sapiens. Στη διάρκεια της μακρύτατης  αυτής περιόδου σημειώθηκαν και στην περιοχή του σημερινού ελλαδικού χώρου σημαντικές γεωμορφολογικές και κλιματολογικές αλλαγές. Αλλαγές που υπήρξαν καθοριστικές όχι μόνο για την πανίδα και τη χλωρίδα αλλά και για την επιβίωση του παλαιολιθικού ανθρώπου στην περιοχή.

   Η κατοίκηση του ανθρώπου της εποχής αυτής εντοπίζεται σε σπήλαια, σε βραχοσκεπές και σε υπαίθριες θέσεις. Ελάχιστες είναι μέχρι στιγμής οι θέσεις της Κατώτερης Παλαιολιθικής ενώ περισσότερα είναι τα στοιχεία για τη Μέση και την Ανώτερη Παλαιολιθική. Το γεγονός αυτό θα μπορούσε να αποδοθεί εν μέρει στην έντονη τεκτονική δραστηριότητα στον ελλαδικό χώρο και στις αυξομειώσεις της θαλάσσιας στάθμης του Αιγαίου, που εξαφάνισαν κάθε ίχνος κατοίκησης από κάποιες γεωγραφικές περιοχές. Η επιλογή λοιπόν ενός προσωρινού καταφυγίου (π.χ. σπήλαιο, κατάλυμα από οστά μαμούθ) και η ανακάλυψη της χρήσης της φωτιάς (περίπου 700.000 χρόνια πριν – το «δώρο του Ουρανού» στην ανθρωπότητα), η επιλογή των κατάλληλων πετρωμάτων για την κατασκευή ανθεκτικών όπλων και εργαλείων, η συνεχής βελτίωση των τεχνικών κατασκευής των εργαλείων και των κυνηγετικών μεθόδων, ο ενταφιασμός των νεκρών και η εικονιστική τέχνη αποτελούν τα πρωϊμότερα επιτεύγματα στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Το έναυσμα για τη δημιουργία της παλαιολιθικής τέχνης το έδωσε στον άνθρωπο καταρχήν η ανάγκη του και το ένστικτο για επιβίωση. Τα λίθινα εργαλεία  αυτής της περιόδου είναι δύο τύπων. Ο ένας αποκαλείται «τύπος πυρήνα» και προκύπτει από τη σταδιακή αφαίρεση υλικού, έως ότου διαμορφωθεί η κατάλληλη κόψη, ενώ ο άλλος, ο «τύπος θραυσμάτων» προκύπτει από τα μικροθραύσματα λίθου που δημιουργούνται κατά τη θραύση ή την κατεργασία του λίθου. Οι χειροπελέκεις ήταν το τυπικό χρηστικό εργαλείο αυτών των πρώιμων κυνηγών και τροφοσυλλεκτών. Ωστόσο, την πρωϊμότερη μορφή τέχνης της ανθρωπότητας, αποτελούν οι  βραχογραφίες (που όμως δεν σώζονται στον Ελλαδικό χώρο) και η μικροτεχνία, τα εργαλεία και τα όπλα.

Λίθινα τέχνεργα από θέσεις του νομού Κιλκίς (Παλαιολιθική εποχή), Αρχαιολογικό μουσείο Κιλκίς.

Τα πρώτα δείγματα καλλιτεχνικής δημιουργίας του ανθρώπου ανάγονται στην Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδο (35.000-11.000 π.Χ) και αποτελούν πνευματικά προϊόντα του σημερινού ανθρωπολογικού τύπου Homo sapiens sapiens. Από τον ελλαδικό χώρο προέρχονται πολυάριθμα εργαλεία από λίθο, οστό και κέρατο (χειροπελέκεις, αιχμές βελών, ξέστρα, λεπίδες, βελόνες, σπάτουλες κλπ.). Από την Τελική Ανώτερη Παλαιολιθική (25.000-11.000 πριν από σήμερα) φαίνεται πως πληθαίνουν οι ενδείξεις ενταφιασμού των νεκρών (πχ Θεόπετρα), ενώ η εξόρυξη της κόκκινης ώχρας  στο λατομείο  αιματίτη της Θάσου υποδηλώνει τη χρήση της χρωστικής ουσίας για την κόσμηση του νεκρού. Πιθανή είναι όμως και η κόσμηση του σώματος εν ζωή, αφού η πολύτιμη αυτή χρωστική ύλη φυλασσόταν σε θήκες από κέρατα ελαφιού. Από την ίδια περίοδο χρονολογούνται και τα πρώτα κοσμήματα, κατασκευασμένα από δόντια αρκούδας, ελαφιού καθώς και σαλιγκάρια με οπή ανάρτησης, τα οποία φαίνεται να αποτελούν στοιχεία κοινωνικού συμβολισμού.

ΜΕΣΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

Η Μεσολιθική εποχή αντιστοιχεί στη γεωλογική περίοδο του Ολόκαινου, η οποία χαρακτηρίζεται από τη σταθεροποίηση των γεωλογικών και κλιματολογικών συνθηκών, με άμεσα αποτελέσματα στην κατοίκηση και την οικονομία του ανθρώπου. Στον ελλαδικό χώρο η Μεσολιθική εποχή καλύπτει το χρονικό διάστημα από 9.000 μέχρι 6800 π.Χ. Οι λιγοστές, μέχρι στιγμής, γνωστές μεσολιθικές θέσεις από τον ελληνικό χώρο είναι παράλια σπήλαια και υπαίθριες θέσεις. Η μετάβαση από την Ανώτερη Παλαιολιθική στη Μεσολιθική δε συμβαίνει ταυτοχρόνως σε όλο τον ελλαδικό χώρο. Στην ανατολική ηπειρωτική χώρα και στα νησιά του Αιγαίου εντοπίζονται αρχαιότερες μεσολιθικές θέσεις από εκείνες της δυτικής Ελλάδας. Το γεγονός αυτό θα πρέπει να αποδοθεί, σε ένα μεγάλο ποσοστό, στις κλιματολογικές διαφορές μεταξύ της ανατολικής και της δυτικής Ελλάδας.

Σημαντικό επίσης είναι και το γεγονός πως οι θέσεις της Μέσης ή της Ανώτερης Παλαιολιθικής περιόδου κατοικήθηκαν εκ νέου, μετά από μια διακοπή εκατοντάδων ετών, κατά τη διάρκεια της Μεσολιθικής εποχής, όπως βλέπουμε να συμβαίνει στην Αλόννησο, τη Θεόπετρα, και το Φραγχθί.

Λίθινα εργαλεία από πυριτόλιθο, Σπήλαιο Σαρακινό Ορχομενού (Μέση – Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδος)

Οι αρχαιολογικές ενδείξεις και τεκμήρια δείχνουν μια σαφή προτίμηση των ανθρώπων της μεσολιθικής περιόδου είτε για παράλιες ανοιχτές θέσεις όπως το Σιδάρι (στην Κέρκυρα) και ο Μαρουλάς (στην Κύθνο), είτε για παράκτια σπήλαια όπως το Φραγχθί (Ερμιονίδος). Η επιλογή κατοικίας και εγκατάστασης σε γειτνίαση με το υδάτινο στοιχείο αποτελεί γεγονός που συνδέεται στενά με τις οικονομικές τους δραστηριότητες. Τη ναυσιπλοΐα στην ανοιχτή θάλασσα, που στόχο είχε την συστηματική αλιεία και την εξόρυξη οψιδιανού της Μήλου. Σκοπός τους, η κατασκευή ανθεκτικών εργαλείων, αλλά και η μεταφορά ανδεσίτη λίθου από τα νησιά του Σαρωνικού στο Φραγχθί, για την κατασκευή μυλόλιθων, εργαλείων κατάλληλων για το άλεσμα των καρπών. Η οικονομία-διατροφή δηλαδή του ανθρώπου αυτή την περίοδο βλέπουμε πως βασίζεται αποκλειστικά στο κυνήγι, την αλιεία και την καρποσυλλογή. Η εγκατάσταση στον ίδιο τόπο σε μακροχρόνια βάση, αντίθετα από τον Παλαιολιθικό του πρόγονο, η κατασκευή καταλυμάτων με λίθινα θεμέλια, τα μακρινά θαλάσσια ταξίδια, η συστηματοποίηση της αλιείας με προηγμένο εξοπλισμό, η εξέλιξη στην τεχνική κατασκευής μικρολεπίδων και κοσμημάτων, η ιδέα εξημέρωσης ειδών άγριων ζώων και δημητριακών, ο ενταφιασμός και η καύση των νεκρών σε νεκροταφεία, είναι τα χαρακτηριστικά στοιχεία που  συνθέτουν την πολιτιστική φυσιογνωμία του μεσολιθικού ανθρώπου. Οι λεπίδες και μικρολεπίδες, κατασκευασμένες από πυριτόλιθο και οψιδιανό (Φραγχθί), τα λεπτότατης επεξεργασίας οστέινα και κεράτινα αγκίστρια (Γιούρα) και τα κοσμήματα (κυρίως περίαπτα και εξαρτήματα ενδυμασίας) από λίθο, οστό και όστρεο αποτελούν κάποια χαρακτηριστικά δείγματα τεχνικής αλλά και καλλιτεχνικής δημιουργίας των ανθρώπων που κατοίκησαν τον ελλαδικό χώρο κατά τη διάρκεια της Μεσολιθικής εποχής.

ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ

Αριστερά: Νεολιθικός οικισμός Σέσκλο Θεσσαλίας (6.800- 4.400 π.Χ). Δεξιά: Νεολιθικός οικισμός Διμήνι Θεσσαλίας (4.800- 3.000 π.Χ).

Η Νεολιθική εποχή στον ελλαδικό-αιγαιακό χώρο καλύπτει σύμφωνα με τα αρχαιολογικά δεδομένα το χρονικό διάστημα 6800-3200 π.Χ.  Διακρίνεται δε στις εξής φάσεις: Προκεραμική (6800-6500 π.χ.), Αρχαιότερη (6500-5800 π.χ.), Μέση (5800-5300 π.χ), Νεότερη 1 (5300-4800 π.Χ), Νεότερη 2 (4800-4500 π.χ), Τελική (4500-3200 π.χ). Η Νεολιθική εποχή χαρακτηρίζεται από την σταθεροποίηση των κλιματολογικών συνθηκών και την συνακόλουθη οργάνωση οικισμών, μόνιμου πλέον χαρακτήρα, αλλά και από μια πολυμορφία στην τέχνη. Η οικονομία βασίζεται τώρα στη συστηματική άσκηση της γεωργίας, στην κτηνοτροφία, στην ανταλλαγή πρώτων υλών και προϊόντων και στην παραγωγή κεραμικής (ψημένος πηλός). Κατά την εποχή αυτή συντελείται το πέρασμα από το στάδιο κυνηγιού-τροφοσυλλογής-αλιείας που χαρακτήριζε την Παλαιολιθική και Μεσολιθική, στο παραγωγικό στάδιο της Νεολιθικής.

  Η κατοίκηση του ελλαδικού-αιγαιακού χώρου κατά τη Νεολιθική εποχή τεκμηριώνεται από 1000 περίπου καταγραμμένες θέσεις που έχουν βρεθεί ή ανασκαφεί μέχρι σήμερα στη ελληνική επικράτεια. Η κατανομή των θέσεων αυτών στο χώρο δείχνει ότι οι πρώτοι γεωργοκτηνοτροφικοί οικισμοί βρίσκονταν σε παράκτιες ή μεσόγειες περιοχές, πεδινές ή λοφώδεις, κοντά στις οποίες πάντα υπήρχαν υδάτινες πηγές (λίμνες, ποτάμια, ρέματα, πηγές). Πρόκειται στην πλειοψηφία τους για υπαίθριους οικισμούς, ενώ αξιοσημείωτη είναι και η κατοίκηση των σπηλαίων, ιδιαίτερα κατά τις τελευταίες φάσεις της Νεολιθικής περιόδου. Η γνώση μας για την έκταση των νεολιθικών οικισμών δεν είναι ακριβής, μιας και κανένας από τους μέχρι σήμερα γνωστούς οικισμούς δεν έχει ανασκαφεί και μελετηθεί πλήρως. Από τους πληρέστερα ερευνημένους οικισμούς (π.χ. Σέσκλο, Διμήνι, Μακρύγιαλος) προκύπτει ότι η έκτασή τους πρέπει να κυμαινόταν από μισό έως έξι στρέμματα. Οι πρώτες γεωργοκτηνοτροφικές κοινότητες εκτιμάται ότι αριθμούσαν από 100 έως 300 άτομα περίπου.

Η ανεύρεση εργαλείων Μηλιακού οψιδιανού σε αρχαιολογικές θέσεις της βόρειας (Νέα Νικομήδεια), αλλά κυρίως της κεντρικής (Άργισσα, Εύβοια, σπήλαιο Κίτσου) και νότιας ηπειρωτικής Ελλάδας (Φραγχθί), της Κρήτης (Κνωσός) και της Κύπρου, συντελεί στην αποκατάσταση των θαλάσσιων διαδρομών στο Αιγαίο από την Αρχαιότερη μέχρι και την Τελική Νεολιθική (περίπου 6800-3200 π.Χ). Είναι πραγματικά αξιοσημείωτα τα πολιτιστικά επιτεύγματα της νεολιθικής γεωργοκτηνοτροφικής κοινωνίας, που αποτυπώνονται στα υλικά κατάλοιπα που μας αποκαλύπτονται από τις αρχαιολογικές ανασκαφές. Αρχιτεκτονικές κατασκευές, οργανωμένες ταφές, πληθώρα λίθινων εργαλείων, κεραμικής, ειδωλοπλαστικής, αλλά και κοσμημάτων αποκαλύπτουν με μοναδικό τρόπο πληροφορίες για το φυσικό περιβάλλον, την ένταξη του ανθρώπου σ’ αυτό και την οικονομική του αξιοποίηση. Στοιχεία σημαντικά για τον τρόπο διάθεσης των αγροτικών προϊόντων, τη σύνθεση της κοινωνίας και τους κώδικες συμπεριφοράς, για τις διεξόδους της καλλιτεχνικής έκφρασης και, τέλος, για τις επαφές και ανταλλαγές, που αποκαλύπτουν νέους κόσμους, πέρα από τα όρια των μικρών οικισμών διαμονής.

 Φαίνεται λοιπόν, πως η αναγκαιότητα ανταλλαγής προϊόντων διατροφής και πρώτων υλών, είναι ο λόγος που οδηγεί το νεολιθικό αγρότη στην εξερεύνηση πέρα από τα όρια του οικισμού του. Έτσι, έρχεται σε επαφή με τα μέταλλα, το χαλκό, τον άργυρο και το χρυσό και αναπτύσσει περαιτέρω την τεχνογνωσία του στους τομείς της πυροτεχνολογίας και της ναυπηγικής. Η κατασκευή κοσμημάτων από πηλό, λίθο, χρυσό ή ασήμι και πιθανότατα και οι σφραγίδες για την κόσμηση του σώματος εκφράζουν τη διάθεση για καλλωπισμό τόσο στην καθημερινή ζωή όσο και σε εξαιρετικές περιπτώσεις (π.χ. τελετές θρησκευτικού χαρακτήρα, γιορτές για την πλούσια σοδειά κλπ). Κατά τις τελευταίες φάσεις της Νεολιθικής εποχής η χρήση κοσμημάτων από όστρεο σπονδύλου, καθώς και ασημένιων και χρυσών κοσμημάτων (δακτυλιόσχημα περίαπτα, σκουλαρίκια) από λίγα μόνο μέλη της νεολιθικής κοινότητας, υποδηλώνει τις νέες κοινωνικές συνθήκες και τη διάθεση για προβολή του ατόμου. Τα κοσμήματα από πολύτιμα υλικά αποτελούν, όπως και οι αιχμές βελών από οψιδιανό, αντικείμενα κοινωνικού γοήτρου.

Σχόλια

σχόλια

Close Menu
Scroll Up