Τι είναι τα ορυκτά;

(από την περιοδική εγκυκλοπαίδεια Θησαυροί της Γης)

 

Τι είναι τα ορυκτά (Τεύχος 1)

 

Τα πιο πολλά μεταλλικά, χημικά και βιομηχανικά προϊόντα που θεωρούνται σήμερα απαραίτητα για τη σύγχρονη ζωή, προέρχονται από τα ορυκτά. Η γεωργία και η δασοκομία εξαρτώνται από το έδαφος, που είναι γεμάτο ορυκτά. Ο χαλαζίας χρησιμοποιείται στους υπέρηχους και γι’ αυτό έχει μεγάλη σημασία για την ασφάλεια των υποβρυχίων.

Ο τουρμαλίνης χρησιμοποιείται στα μανόμετρα. Ο ασβεστίτης στην παραγωγή τσίκλας, γυαλιού, ελαστικού και οδοντόπαστας. Ο μαρμαρυγίας (μίκα) στην παραγωγή χαρτιού ταπετσαρίας, χρωμάτων και λιπαντικών. Οι πιθανές χρήσεις των ορυκτών είναι σχεδόν απροσμέτρητες. Αλλά τι ακριβώς είναι τα ορυκτά;

 

Κρύσταλλοι ορυκτών

Τα πιο εμφανή δείγματα ορυκτών είναι οι πέτρες και οι βράχοι. Με εξαίρεση τον υδράργυρο που γίνεται ρευστός σε θερμοκρασία δωματίου, τα ορυκτά είναι βαριά, σκληρά και συμπαγή. Είναι στερεές μάζες, οι οποίες διαμορφώνουν σχήματα που λέγονται κρύσταλλοι.

Ο κρύσταλλος είναι μια ουσία με σταθερό, κανονικό σχήμα. Αυτό σημαίνει ότι ακόμα και όταν οι κρύσταλλοι κονιοποιηθούν σε μικροσκοπικούς κόκκους, κάθε κόκκος διατηρεί το σχήμα του αρχικού κρυστάλλου από τον οποίο προήλθε. Να πως αναγνωρίζονται τα ορυκτά.

 

Φυσικά, τεχνητά και ανόργανα

Τα ορυκτά είναι φυσικές ουσίες που σχηματίζονται μέσα σε ποικίλους τύπους πετρωμάτων.

Για να τα εξορύξουμε πρέπει μερικές φορές να σκάψουμε βαθιά στη γη, σε ορυχεία, πηγάδια, ή σήραγγες. Το αργυρορυχείο Κόνγκσμπεργκ στη Νορβηγία, για παράδειγμα, φτάνει σε βάθος 900 μέτρων, ενώ τα ορυχεία διαμαντιών και χρυσού μπορεί να εκτείνονται χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια.

Οι τεχνητές ύλες που έχουν φτιαχτεί στο σύνολο τους ή εν μέρει από τον άνθρωπο, τα ζώα ή τα φυτά δεν είναι πραγματικά ορυκτά. Για παράδειγμα, το ρουμπίνι που εξορύσσεται τόσο επίπονα από τα ορυχεία της Ταϊλάνδης είναι πραγματικό ορυκτό. Αλλά το ρουμπίνι που παράγεται με τα λέιζερ, μολονότι είναι πολύ καθαρό, δεν είναι πραγματικό ορυκτό γιατί το φτιάχνει ο άνθρωπος.

Ένα πραγματικό ορυκτό πρέπει να αναπτύσσεται χωρίς την επέμβαση ή την παρέμβαση κάποιου ζωντανού όντος. Αυτό λέγεται ανόργανη διαδικασία. Το ήλεκτρο, για παράδειγμα, δεν είναι στην πραγματικότητα ορυκτό, γιατί οι κρυσταλλικοί του κόκκοι δεν διατηρούν το ίδιο σχήμα όταν κομματιάζεται, αλλά και γιατί το ήλεκτρο είναι απολιθωμένη ρητίνη, που παράχθηκε πριν από εκατομμύρια χρόνια από κωνοφόρα δέντρα, δηλαδή από ζωντανούς οργανισμούς.

Η εξόρυξη των ορυκτών είναι περίπλοκη και πολλές φορές επικίνδυνη. Αξίζει όμως τον κόπο. Από τα ορυκτά μπορούμε να βγάλουμε πολλές ουσίες. Μερικά, όπως ο χρυσός, είναι πολύτιμα καθαυτά, ενώ άλλα είναι απαραίτητα στη σύγχρονη γεωργία, τη βιομηχανία, την ιατρική ή την επιστήμη. Από το ορυκτό καινίτη, για παράδειγμα, βγάζουμε χλωρίνη, που χρησιμοποιείται ως αναισθητικός και λευκαντικός παράγοντας, κάλιο, που είναι ένα λευκό μέταλλο, και μαγνήσιο, που χρησιμοποιείται στην φαρμακευτική ως γάλα μαγνησίας.

Κάτι παραπάνω από ένα πέτρωμα

Τα πετρώματα είναι ειδικές ενώσεις ορυκτών. Η απροσμέτρητη ποικιλία συνδυασμών των ορυκτών έχει σαν αποτέλεσμα τη μεγάλη ποικιλία των πετρωμάτων και των τοπίων που βλέπουμε στη φύση. Για παράδειγμα, τα ορυκτά ασβεστίτης βρίσκεται στον ασβεστόλιθο, ενώ ο χαλαζίας, ο άστριος και ο μαρμαρυγίας (μίκα) εξάγονται από γρανιτικά πετρώματα.

Υπάρχουν μερικά πετρώματα από τα οποία δεν μπορούν να εξαχθούν ορυκτά. Αυτό οφείλεται κυρίως στο ότι η ποσότητα των ορυκτών που περιέχουν είναι αμελητέα και δεν αξίζει τον κόπο ή ότι ανήκουν σε μια τόσο πολυπληθή ομάδα και παρουσιάζουν τόσο μεγάλη ποικιλία ώστε δεν μπορούν να ταξινομηθούν με ακρίβεια.

Ένα παράδειγμα του δεύτερου τύπου είναι το ορυκτό οψιδιανός (οψιανός). Βρίσκεται σε εκχύσεις λάβας που περιέχουν μεγάλες ποσότητες του ορυκτού πυριτίου, το οποίο είναι συνδυασμός πυριτίου και οξυγόνου – δύο πολύ κοινών στοιχείων. Όμως οι κρύσταλλοι στους οποίους κρυσταλλώνεται το πυρίτιο δεν έχουν πάντα το ίδιο σχήμα, και ποικίλλουν από τόπο σε τόπο. Συνέπεια είναι ο οψιδιανός, παρά το πλούσιο σε ορυκτά περιεχόμενο του, να ορίζεται από τεχνική άποψη ως πέτρωμα.

 

Πόσα ορυκτά υπάρχουν;

Επί του παρόντος υπάρχουν 3,000 περίπου τύπου επώνυμων ορυκτών και ο αριθμός συνεχώς αυξάνει – κάθε χρόνο ανακαλύπτονται 30 και πλέον ορυκτά. Μερικά διαγράφονται από τον κατάλογο, όταν η επιστημονική ανάλυση αποκαλύψει ότι δεν πληρούν τις προϋποθέσεις.

Αν προσθέσουμε τα ονόματα των καταχωρισμένων ορυκτών, ο αριθμός τους φτάνει κοντά στις 15,000. Στον αριθμό αυτό περιλαμβάνονται οι διάφοροι τύποι, οι παραλλαγές, τα ονόματα που διαγράφτηκαν και όσα χρησιμοποιούνται μόνο στον εμπορικό τομέα.

Σχόλια

μοιράστε

Share on facebook
Share on google
Share on twitter
Share on linkedin
Share on pinterest
Share on print
Share on email
Close Menu