Όταν ο κρύσταλλος γίνεται καθρέφτης αυτοπαρατήρησης
Έχουμε συνηθίσει να μιλάμε για τα ορυκτά μέσα από κάποιες τυπικές ιδιότητες που τους έχουν αποδοθεί. Ο Ροζ Χαλαζίας συνδέεται με την αγάπη, η Μαύρη Τουρμαλίνη με την προστασία, η Αμέθυστος με την ηρεμία, ο Κιτρίνης με την αφθονία. Αυτές οι αντιστοιχίσεις αποτελούν ένα κομμάτι της παράδοσης της κρυσταλλοθεραπείας. Πιστεύω όμως ότι, όταν μένουμε μόνο σε αυτές, χάνουμε ένα πολύ ενδιαφέρον μέρος της σχέσης που μπορεί να αναπτύξει ο άνθρωπος με τα ορυκτά. Γιατί ένα ορυκτό μπορεί να γίνει κάτι περισσότερο από ένα αντικείμενο στο οποίο αποδίδουμε συγκεκριμένες ενεργειακές ιδιότητες. Μπορεί να λειτουργήσει ως σύμβολο και, μέσα από αυτό το σύμβολο, ως ένας ιδιαίτερος καθρέφτης του ψυχισμού.
Η ψυχολογία γνωρίζει εδώ και πολλά χρόνια ότι ο άνθρωπος δεν σχετίζεται με τον κόσμο γύρω του με έναν απολύτως ουδέτερο τρόπο. Οι εμπειρίες μας, οι μνήμες, οι φόβοι, οι ανάγκες και οι επιθυμίες μας συμμετέχουν στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε ανθρώπους, καταστάσεις, εικόνες και αντικείμενα. Η έννοια της προβολής, ιδιαίτερα μέσα στην ψυχαναλυτική παράδοση, περιγράφει έναν από τους τρόπους με τους οποίους στοιχεία του εσωτερικού μας κόσμου μπορεί να αποδίδονται ή να αναγνωρίζονται έξω από εμάς. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επιλογή ενός αντικειμένου αποτελεί αυτομάτως προβολή, ούτε ότι μπορούμε να εξάγουμε ψυχολογικά συμπεράσματα απλώς από το ποια πέτρα διάλεξε κάποιος. Μπορούμε όμως να χρησιμοποιήσουμε αυτή την επιλογή ως αφετηρία για να ακούσουμε τους συνειρμούς που γεννά στο ίδιο το άτομο.
Αυτό ακριβώς με ενδιαφέρει στη δουλειά με τα ορυκτά. Αν τοποθετήσουμε μπροστά σε δύο ανθρώπους τον ίδιο κρύσταλλο, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι θα τον βιώσουν με τον ίδιο τρόπο. Ο ένας μπορεί να αισθανθεί ότι του αποπνέει δύναμη και ο άλλος ψυχρότητα. Κάποιος μπορεί να έλκεται έντονα από το χρώμα και την υφή του, ενώ κάποιος άλλος να αισθανθεί μια ανεξήγητη αποστροφή. Σε εκείνο το σημείο δεν θεωρώ τόσο ενδιαφέρον να πούμε στον άνθρωπο τι σημαίνει το συγκεκριμένο ορυκτό. Πολύ περισσότερο με ενδιαφέρει να ακούσω τι σημαίνει για εκείνον, τι του θυμίζει, ποιο συναίσθημα του δημιουργεί, ποιες εικόνες αναδύονται και με ποια πλευρά του εαυτού του θα μπορούσε να το συνδέσει.
Εδώ το ορυκτό αρχίζει να αποκτά μια διαφορετική λειτουργία. Δεν στοχεύουμε σε μια επιφανειακή συναισθηματική ανακούφιση ούτε αναζητούμε μια έτοιμη απάντηση. Χρησιμοποιούμε το σύμβολο για κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: για να δημιουργήσουμε ερωτήματα. Η ερώτηση ανοίγει χώρο εκεί όπου η έτοιμη ερμηνεία τον κλείνει. Αν, για παράδειγμα, κάποιος επιλέξει έναν Οψιδιανό, μπορούμε φυσικά να μιλήσουμε για τις παραδοσιακές ενεργειακές του αντιστοιχίσεις. Μπορούμε όμως παράλληλα να διερευνήσουμε τι συμβολίζει προσωπικά γι’ αυτόν το μαύρο, γυαλιστερό και αδιαφανές ορυκτό. Του δημιουργεί αίσθηση προστασίας ή εγκλωβισμού; Του θυμίζει δύναμη, μυστήριο, σκοτάδι, ασφάλεια ή φόβο; Αν αντιπροσώπευε μια πλευρά του χαρακτήρα του, ποια θα ήταν; Οι απαντήσεις αυτές δεν αποτελούν διαγνωστικό μέσο. Μπορούν όμως να γίνουν σημαντικό υλικό αυτοπαρατήρησης και βαθύτερης κατανόησης του εαυτού.
Το ίδιο σημαντική με την έλξη είναι και η απόρριψη. Πολλές φορές κάποιος θα πει ότι ένα συγκεκριμένο ορυκτό δεν του αρέσει καθόλου, χωρίς να μπορεί αρχικά να εξηγήσει τον λόγο. Αντί να σπεύσουμε να ερμηνεύσουμε εμείς αυτή την αντίδραση, μπορούμε να του δώσουμε τον χώρο να την εξερευνήσει. Μπορεί να είναι το χρώμα, η υφή, το βάρος ή κάτι που ακόμη δεν μπορεί να ονομάσει. Αν δυσκολεύεται να κάνει βαθύτερους συσχετισμούς, μπορούμε να ξεκινήσουμε από τη δημιουργία μιας εικόνας: αν αυτό το ορυκτό ήταν άνθρωπος, πώς θα ήταν; Μπορεί να τον περιγράψει ως απόμακρο, αυστηρό, επιβλητικό, ευάλωτο, εύθραυστο ή υπερβολικά εκτεθειμένο. Μέσα από την εικόνα αρχίζουν συχνά να εμφανίζονται συνειρμοί και, χωρίς να επιβάλλουμε καμία ερμηνεία, μπορεί να ανοίξει ένας δρόμος προς τη διερεύνηση των σχέσεων, των ορίων ή ακόμη και πλευρών του εαυτού που δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε.
Εδώ θέλω να τονίσω κάτι που θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό. Ο άνθρωπος που δουλεύει μαζί μας μπορεί να ζητήσει να του δώσουμε εμείς την ερμηνεία: «Πες μου τι σημαίνει που διάλεξα αυτό». Αν βιαστούμε να απαντήσουμε, υπάρχει ο κίνδυνος να του στερήσουμε ακριβώς τη δυνατότητα να εμβαθύνει. Αντί να αναζητήσει το προσωπικό του νόημα, παραδίδει σε κάποιον άλλον την ευθύνη της βαθύτερης κατανόησης του εαυτού του. Η δουλειά μας, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι να γίνουμε αυθεντίες που γνωρίζουν τι συμβαίνει μέσα στον άλλον καλύτερα από τον ίδιο. Είναι να δημιουργήσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες θα μπορέσει ο ίδιος να ανακαλύψει τι σημαίνει γι’ αυτόν αυτό που αισθάνεται.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Μαύρη Τουρμαλίνη, ένα ορυκτό που στην κρυσταλλοθεραπεία έχει συνδεθεί έντονα με την προστασία και τη γείωση. Αν όμως μεταφέρουμε για λίγο τη λέξη «προστασία» από το ενεργειακό στο ψυχολογικό επίπεδο, ανοίγεται ένα πολύ μεγαλύτερο πεδίο. Τι σημαίνει για έναν άνθρωπο να αισθάνεται προστατευμένος; Από τι νιώθει ότι πρέπει να προστατευτεί; Πόσο εύκολα μπορεί να θέσει όρια; Μπορεί να πει όχι χωρίς να κατακλύζεται από ενοχή; Μπορεί να απομακρυνθεί από μια σχέση που τον εξαντλεί ή περιμένει ότι κάτι εξωτερικό, ακόμη και κάτι που αντιλαμβάνεται ως μαγικό ή πνευματικό, θα τον προστατεύσει από αυτό που ο ίδιος δυσκολεύεται να αντιμετωπίσει;
Εδώ υπάρχει μια λεπτή αλλά σημαντική ψυχολογική διάκριση ανάμεσα στο όριο και στο τείχος. Το όριο μας επιτρέπει να παραμένουμε σε επαφή με τον άλλον χωρίς να χάνουμε τον εαυτό μας. Το τείχος μπορεί να μας προστατεύει από την εισβολή, αλλά συγχρόνως μπορεί να εμποδίζει την εγγύτητα. Έτσι, η εργασία με ένα ορυκτό που συμβολίζει την προστασία μπορεί να μας οδηγήσει πολύ βαθύτερα από την επιθυμία να «διώξουμε την αρνητική ενέργεια». Μπορεί να μας οδηγήσει στο πώς προστατεύουμε τον εαυτό μας μέσα στις πραγματικές μας σχέσεις, αλλά και στο κατά πόσο η ανάγκη μας για προστασία κρύβει έναν βαθύτερο φόβο σύνδεσης. Μήπως φοβόμαστε ότι, αν επιτρέψουμε στον άλλον να μας πλησιάσει πραγματικά, θα αποκτήσει και τη δυνατότητα να μας πληγώσει ή να μας προδώσει; Η προστασία τότε αποκτά δύο πρόσωπα: μπορεί να διαφυλάσσει το όριό μας, αλλά όταν γίνεται υπερβολική μπορεί να μας στερεί ακριβώς αυτό που επιθυμούμε, τη σύνδεση.
Αντίστοιχα, ο Ροζ Χαλαζίας δεν χρειάζεται να περιορίζεται στην ταμπέλα «ο κρύσταλλος της αγάπης». Η αγάπη είναι μία από τις πιο σύνθετες ανθρώπινες εμπειρίες και συνδέεται βαθιά με τον τρόπο που έχουμε μάθει να δημιουργούμε δεσμούς. Η θεωρία της προσκόλλησης, που ξεκίνησε από το έργο του John Bowlby και εξελίχθηκε μέσα από δεκαετίες έρευνας, μας έδειξε πόσο σημαντικές είναι οι πρώιμες εμπειρίες σχέσης για τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε αργότερα την εγγύτητα, την ασφάλεια, τον αποχωρισμό και την ανάγκη για τον άλλον. Έτσι, μπροστά σε έναν Ροζ Χαλαζία η ερώτηση δεν χρειάζεται να περιορίζεται στο αν θέλω περισσότερη αγάπη στη ζωή μου ή στο πότε θα έρθει ο σύντροφος που επιθυμώ. Μπορούμε να προχωρήσουμε πολύ βαθύτερα. Μπορώ πραγματικά να δεχτώ αγάπη; Αισθάνομαι ασφαλής όταν κάποιος με πλησιάζει; Πιστεύω στην αγάπη και, αν ναι, γιατί επαναλαμβάνω επιλογές που τελικά με πληγώνουν; Έχω το θάρρος να ζητήσω τη φροντίδα που χρειάζομαι ή κάπου βαθιά έχω μάθει ότι δεν την αξίζω και επομένως, για να αγαπηθώ, πρέπει συνεχώς να προσφέρω, να προσαρμόζομαι και να εγκαταλείπω τις δικές μου ανάγκες;
Κανένα ορυκτό δεν μπορεί να επεξεργαστεί για εμάς αυτό που εμείς αρνούμαστε να συναντήσουμε μέσα μας. Ακόμη κι αν πιστεύουμε στην ενεργειακή ή μαγνητική έλξη, παραμένει ένα ουσιαστικό ερώτημα: τι μας κάνει να πιστεύουμε ότι ένα σύστημα στο οποίο δεν υπάρχει προσωπική επένδυση, αυτοπαρατήρηση και εσωτερική επεξεργασία θα μπορέσει από μόνο του όχι μόνο να προσελκύσει, αλλά και να διατηρήσει αυτό που τόσο πολύ ποθούμε; Μπορεί κάποιος να επιθυμεί βαθιά μια σχέση και ταυτόχρονα, χωρίς να το συνειδητοποιεί, να φοβάται την εγγύτητα. Μπορεί να ζητά αγάπη και συγχρόνως να επιλέγει ανθρώπους που δεν είναι διαθέσιμοι. Το σύμβολο αποκτά πραγματική αξία όταν δεν χρησιμοποιείται για να παρακάμψουμε αυτά τα ερωτήματα, αλλά για να μας οδηγήσει προς αυτά.
Ακόμη και ο διαφανής Χαλαζίας μπορεί να αποκτήσει έναν ιδιαίτερο ψυχολογικό συμβολισμό. Η διαφάνεια και η καθαρότητα μπορούν να μας οδηγήσουν στην έννοια της επίγνωσης, αλλά η επίγνωση δεν είναι πάντοτε μια εύκολη ή ευχάριστη διαδικασία. Συχνά πιστεύουμε ότι θέλουμε να δούμε καθαρά, μέχρι αυτό που αρχίζουμε να βλέπουμε να αμφισβητεί την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας ή για μια σημαντική σχέση. Μπορεί να χρειαστεί να αναγνωρίσουμε έναν θυμό που καλύψαμε με κατανόηση, μια ανάγκη που χαρακτηρίσαμε εγωιστική, μια σχέση που έχει τελειώσει συναισθηματικά ή ένα μοτίβο επιλογών που επαναλαμβάνουμε παρότι γνωρίζουμε ότι μας πληγώνει. Σε αυτή την περίπτωση, το σύμβολο της διαύγειας δεν αφορά απλώς το «φως». Αφορά και το θάρρος που απαιτείται για να κοιτάξουμε αυτό που το φως αποκαλύπτει.
Αυτό μας φέρνει πολύ κοντά και στην έννοια της σκιάς του Carl Jung. Η σκιά συχνά παρερμηνεύεται σαν να αφορά αποκλειστικά τις σκοτεινές ή «κακές» πλευρές του ανθρώπου. Στην πραγματικότητα, μπορεί να περιλαμβάνει στοιχεία του εαυτού που δεν χωρούν στην εικόνα που έχουμε δημιουργήσει για το ποιοι πρέπει να είμαστε, αλλά και στην εικόνα που μας επέβαλαν οι ρόλοι που αναλάβαμε στη ζωή μας. Ορισμένες φορές ταυτιζόμαστε τόσο πολύ με αυτούς τους ρόλους, ώστε ξεχνάμε ποιοι είμαστε έξω από αυτούς. Μέσα στη σκιά μπορεί να βρίσκεται ο θυμός, η ζήλια ή η επιθετικότητα, αλλά μπορεί επίσης να βρίσκονται η δύναμη, η διεκδίκηση, η σεξουαλικότητα, η δημιουργικότητα και η ανάγκη μας να ακουστούμε. Ένας άνθρωπος που έχει μάθει ότι πρέπει πάντοτε να είναι ήρεμος, δοτικός και διαθέσιμος μπορεί να έχει εξορίσει στη σκιά του ακριβώς την ικανότητά του να θυμώνει και να λέει «ως εδώ».
Υπάρχει όμως εδώ ένα ακόμη σημείο που θεωρώ σημαντικό. Όταν κατακρημνίζουμε μία πλευρά του εαυτού μας, πολλές φορές θυσιάζουμε μαζί της και κάτι πολύτιμο. Η δύναμη, για παράδειγμα, όταν υπάρχει χωρίς επίγνωση και χωρίς όριο, μπορεί να μετατραπεί σε επιβολή. Αν όμως, φοβούμενοι την επιβολή, ακυρώσουμε εντελώς τη δύναμή μας, μπορεί να χάσουμε μαζί της την ικανότητα να διεκδικούμε, να προστατευόμαστε και να παίρνουμε θέση στη ζωή μας. Το ίδιο μπορεί να συμβεί με τον θυμό, την ευαισθησία, τη φιλοδοξία ή τη σεξουαλικότητα. Το ζητούμενο επομένως δεν είναι να χωρίσουμε τις ποιότητές μας σε καλές και κακές και να εξαφανίσουμε όσες μας φοβίζουν. Είναι να μάθουμε να τις αναγνωρίζουμε, να τις επεξεργαζόμαστε και να τις εντάσσουμε σε μια περισσότερο συνειδητή ισορροπία. Δεν είναι η ποιότητα από μόνη της που καθορίζει πώς θα λειτουργήσει στη ζωή μας, αλλά ο τρόπος, το μέτρο και η επίγνωση με την οποία τη χρησιμοποιούμε.
Ίσως αυτή να είναι και μία από τις κατευθύνσεις προς τις οποίες μπορεί να εξελιχθεί η σύγχρονη κρυσταλλοθεραπεία. Να διατηρήσει τη γνώση, την παράδοση και την ενεργειακή της προσέγγιση γύρω από τα ορυκτά, αλλά ταυτόχρονα να εγκαταλείψει την ανάγκη για υπεραπλουστευμένες απαντήσεις. Δεν χρειάζεται να απορρίψουμε το ενεργειακό για να δώσουμε χώρο στο ψυχολογικό. Μπορούμε να επιτρέψουμε στα δύο επίπεδα να συναντηθούν, αρκεί το ένα να μη χρησιμοποιείται για να παρακάμψει το άλλο. Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται πάντοτε έναν κρύσταλλο που θα του υποσχεθεί αγάπη, προστασία ή αφθονία. Χρειάζεται πολλές φορές ένα σύμβολο που θα τον βοηθήσει να σταθεί λίγο περισσότερο απέναντι στον εαυτό του και να παρατηρήσει τι πραγματικά συμβαίνει μέσα του.
Για μένα, εκεί η εργασία με τα ορυκτά αποκτά ιδιαίτερο βάθος. Ο κρύσταλλος δεν έρχεται να κάνει τη δουλειά αντί για εμάς ούτε να μας πει ποιοι είμαστε. Μπορεί όμως να γίνει ένα σημείο συγκέντρωσης, ένα σύμβολο και μια αφορμή για σύνδεση και αυτοπαρατήρηση. Και ίσως τελικά η σημαντικότερη ερώτηση να μην είναι μόνο «ποιο ορυκτό χρειάζομαι;», αλλά «τι είναι αυτό που αναγνωρίζω, αναζητώ, αποφεύγω ή φοβάμαι καθώς το κοιτάζω;». Γιατί ίσως η ουσιαστικότερη λειτουργία του συμβόλου δεν είναι να μας δώσει αυτό που επιθυμούμε, αλλά να μας βοηθήσει να ανακαλύψουμε τι μέσα μας μπορεί να μας φέρει πιο κοντά σε αυτό — και τι εξακολουθεί να μας κρατά μακριά του.
Shakila Ιωάννα Μπράτη
Ψυχοθεραπεύτρια