Ο πόνος του παρελθόντος από μια άσχημη σχέση μπορεί να μας κρατά μακριά από την προσπάθεια για μια νέα σύνδεση. Το τραύμα λειτουργεί σαν μια κρούστα μόνωσης από το συναίσθημα. Από την εμπρός πλευρά του μπορεί να μιλάμε για σχέση, να ονειρευόμαστε μια σχέση ή ακόμη να προσπαθούμε να ισορροπήσουμε το συναισθηματικό μας πεδίο με διάφορους τρόπους. Όμως η πίσω πλευρά της πληγής εξακολουθεί να πονά από ό,τι έχει συμβεί στο παρελθόν. Έτσι, μέσα μας συχνά κινούνται δύο αντίρροπες δυνάμεις, η μία επιθυμεί, η άλλη απαρνείται. Είναι σαν μια εσωτερική μορφή του Σίβα εκείνου που ταυτόχρονα δημιουργεί και καταστρέφει. Μια δύναμη που χτίζει την προσδοκία της αγάπης και, την ίδια στιγμή, γκρεμίζει το έδαφος πάνω στο οποίο θα μπορούσε αυτή να σταθεί.
Και αυτό είναι μια βαθιά αλήθεια . Γιατί το σώμα, η προσωπικότητα και η ψυχή δεν ξεχνούν εύκολα το τραύμα. Όταν μια σχέση υπήρξε πεδίο προδοσίας, απόρριψης, ψυχικής κακοποίησης ή συναισθηματικής αστάθειας, το σώμα και ο νους δεν καταγράφουν μόνο μια ανάμνηση. Καταγράφουν έναν κώδικα επιβίωσης. Η καρδιά μπορεί να συνεχίζει να λαχταρά οικειότητα, αλλά το νευρικό σύστημα έχει μάθει ότι η οικειότητα ίσως ισοδυναμεί με κίνδυνο.
Εδώ βρίσκεται και το μεγάλο παράδοξο του σχεσιακού τραύματος, δεν μας απομακρύνει πάντα από την επιθυμία για αγάπη μας απομακρύνει από την ασφάλεια να αφεθούμε σε αυτήν. Έτσι, ο άνθρωπος μπορεί να νιώθει μόνος, να επιθυμεί βαθιά μια σύνδεση, και ταυτόχρονα να γίνεται δύσπιστος, υπερβολικά επιφυλακτικός ή συναισθηματικά αποσυρμένος μόλις κάτι αρχίζει να γίνεται αληθινό.
Η θεωρία του δεσμού του John Bowlby βοήθησε πολύ να κατανοήσουμε αυτή τη δυναμική. Η σύγχρονη έρευνα στην ενήλικη συντροφική προσκόλληση δείχνει ότι τα ανασφαλή μοτίβα δεσμού συνδέονται με αυξημένο στρες, δυσκολία εμπιστοσύνης, έντονο φόβο απόρριψης ή, στην άλλη όψη, με συναισθηματική απομάκρυνση και υπερβολική αυτάρκεια. Οι Mikulincer και Shaver, όπως συνοψίζονται σε μεγάλη ανασκόπηση για την ενήλικη προσκόλληση και τις ρομαντικές σχέσεις, περιγράφουν ακριβώς αυτό: όταν ο δεσμός έχει συνδεθεί με απειλή, ο άνθρωπος είτε υπερενεργοποιεί το σύστημα προσκόλλησης, φοβούμενος διαρκώς ότι θα εγκαταλειφθεί, είτε το απενεργοποιεί, κρατώντας απόσταση για να μη νιώσει ξανά πόνο.
Πίσω από πολλές αντιφατικές συμπεριφορές κρύβεται αυτή η εσωτερική σύγκρουση. Δεν είναι ότι κάποιος δεν θέλει πραγματικά μια σχέση. Είναι ότι ένα κομμάτι του θέλει να αγαπηθεί, ενώ ένα άλλο έχει ορκιστεί να μην ξαναεκτεθεί. Έτσι εμφανίζονται σχέσεις μισής διαθεσιμότητας, αμφιθυμία, έλξη προς ανθρώπους μη διαθέσιμους, δυσκολία στο μοίρασμα, ή ακόμη και μια αδιόρατη ανησυχία όταν ο άλλος είναι καλός και σταθερός. Γιατί η σταθερότητα, όσο παράξενο κι αν ακούγεται, μπορεί να είναι άγνωστο έδαφος για έναν ψυχισμό που έχει μάθει την αγάπη μέσα από ασυνέπεια, ένταση ή φόβο.
Έρευνες των τελευταίων ετών δείχνουν ότι το τραύμα προδοσίας στις ερωτικές σχέσεις επηρεάζει σημαντικά την εμπιστοσύνη, την αυτοεκτίμηση και το στυλ δεσμού, ενώ η εμπειρία προδοσίας συνδέεται και με περισσότερη αποφυγή, συναισθηματικό μούδιασμα και δυσκολία αποκάλυψης του τραύματος στον σύντροφο. Άλλες μελέτες δείχνουν ότι η συναισθηματική κακοποίηση και οι πρώιμες εμπειρίες ανασφαλούς δεσμού σχετίζονται με αυξημένη ευαισθησία στην απόρριψη και φόβο οικειότητας. Με απλά λόγια, η παλιά πληγή δεν μένει στο παρελθόν· συνεχίζει να επηρεάζει το πώς διαβάζουμε το βλέμμα του άλλου, τη σιωπή του, την απόστασή του, ακόμη και την καλοσύνη του.
Η Judith Herman, μία από τις σημαντικότερες μορφές στη μελέτη του ψυχικού τραύματος, περιέγραψε την αποκατάσταση όχι σαν μια απλή αποκατάσταση, αλλά σαν μια πορεία που περνά από την ασφάλεια, τη μνήμη και το πένθος, και τελικά την επανασύνδεση με τη ζωή. Αυτό είναι πολύ ουσιαστικό και για τις ερωτικές σχέσεις. Ο άνθρωπος δεν θεραπεύεται επειδή πιέζεται να ξαναμπεί γρήγορα σε μια σχέση. Θεραπεύεται όταν αρχίζει να χτίζει μέσα του αίσθημα ασφάλειας, όταν ονομάζει καθαρά τι του συνέβη, όταν πενθεί αυτό που έχασε και όταν, σιγά σιγά, ξαναμαθαίνει ότι η σύνδεση δεν είναι ταυτόσημη με την απειλή.
Σε αυτό το σημείο συναντάμε και τη συμβολική αλήθεια του Σίβα. Ο εσωτερικός καταστροφέας δεν είναι πάντα εχθρός. Μερικές φορές είναι το κομμάτι μας που προσπαθεί να μας προστατεύσει. Μόνο που ό,τι κάποτε λειτούργησε ως άμυνα, σήμερα μπορεί να εμποδίζει τη ζωή να ανθίσει. Η απόσυρση, η καχυποψία, η υπερ-ανεξαρτησία, η αδυναμία να εμπιστευτούμε, μπορεί να υπήρξαν κάποτε σωτήριες στρατηγικές. Όμως όταν γίνονται μόνιμος τρόπος ύπαρξης, η προστασία αρχίζει να μοιάζει με φυλακή. Η ακόμα μπορεί να παρουσιάζει την δυσκολία να αφήσουμε το παρελθόν και να προχωρήσουμε μπροστά
Η σύγχρονη ψυχοθεραπευτική σκέψη, και ιδιαίτερα η Sue Johnson μέσα από την Emotionally Focused Therapy, μίλησε για τις “attachment injuries” εκείνες τις βαθιές ρωγμές που γεννιούνται όταν, σε μια στιγμή μεγάλης ανάγκης, ο σημαντικός άλλος είναι απόντας, απορριπτικός ή τραυματικός. Τέτοιες εμπειρίες γίνονται εσωτερικό μέτρο για το αν ο άλλος είναι αξιόπιστος. Δεν είναι λοιπόν παράξενος ο τρόπος που μπορεί να μπαίνει ένα άνθρωπος σε μια νέα σχέση γιατί δεν αντιδρά μόνο στο παρόν, αλλά και σε όλο το άλυτο παρελθόν που ενεργοποιείται μέσα του.
Γι’ αυτό η θεραπεία δεν είναι να πούμε απλώς στον εαυτό μας προχώρα η μπορείς με ένα καταναγκαστικό τρόπο σχεδόν κακοποιητικό θα μπορούσα να πω . Είναι να τον ρωτήσουμε με ειλικρίνεια, ποιο κομμάτι μου ακόμη φοβάται; Τι είναι αυτό που δεν έχω ακόμα πενθήσει? Ποια παλιά υπόσχεση έχω δώσει στον εαυτό μου ? ότι δεν θα ξαναεμπιστευτώ? ότι δεν θα ξαναχρειαστώ οικειότητα ,σχέση ?, ότι δεν θα ξαναλυγίσω? Εκεί αρχίζει η αληθινή δουλειά. Όχι στην επιφανειακή επιθυμία για σχέση, αλλά στο υπόγειο σημείο όπου η ψυχή ακόμη πονά και άρα αμύνεται.
Η νέα σύνδεση δεν έρχεται για να ακυρώσει το τραύμα. Έρχεται, όταν είμαστε έτοιμοι για να μας δείξει ότι υπάρχει και άλλη εμπειρία αγάπης, πιο ήσυχη, πιο σταθερή, πιο καθαρή. Αλλά για να μπορέσει να συμβεί αυτό, χρειάζεται πρώτα να αναγνωρίσουμε ότι μέσα μας συνυπάρχουν και ο δημιουργός και ο καταστροφέας. Και ότι η θεραπεία δεν είναι πίεση η εξόντωση κάποιου κομματιού μας αλλά συμφιλίωση. Να πούμε στο φοβισμένο κομμάτι μας σε βλέπω, ξέρω γιατί φοβάσαι, αλλά δεν θα αφήσω άλλο το χθες να αποφασίζει για το αύριο, αλλά και πως θα ζω το σήμερα.
Ιωάννα Μπράτη Ψυχοθεραπεία