Υπάρχουν κρύσταλλοι που μας εντυπωσιάζουν επειδή μοιάζουν αψεγάδιαστοι, λαμπεροί, πραγματικά εντυπωσιακοί. Και υπάρχουν άλλοι που με συγκινούν για τον ακριβώς αντίθετο λόγο επειδή επάνω τους μπορείς να αναγνωρίσεις ότι κάτι συνέβη.
Ο λεγόμενος τεκτονικός κρύσταλλος ανήκει, για μένα, σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία. Ο όρος χρειάζεται λίγη προσοχή, γιατί δεν αποτελεί ξεχωριστό ορυκτολογικό είδος. Μιλάμε ουσιαστικά για κρύσταλλο χαλαζία που έχει βρεθεί μέσα σε ιδιαίτερες γεωλογικές διεργασίες παραμόρφωσης. Πίεση, θερμοκρασία και τεκτονικές τάσεις μπορούν, ανάλογα με τις συνθήκες, να επηρεάσουν τη μικροδομή του.
Και εδώ αρχίζει μια ιστορία που, για μένα, ξεπερνά την ορυκτολογία και αγγίζει ένα βαθύτερο, υπαρξιακό κομμάτι.
Οι γεωλόγοι μελετούν τη μικροδομή του παραμορφωμένου χαλαζία επειδή μπορεί να διατηρεί πληροφορίες για όσα έχουν συμβεί στο πέτρωμα. Παρατηρούν χαρακτηριστικά όπως η παραμόρφωση του κρυσταλλικού πλέγματος και άλλα δεδομένα, προσπαθώντας να κατανοήσουν τις συνθήκες μέσα στις οποίες το πέτρωμα άλλαξε.
Ο κρύσταλλος έχει ιστορία. Κουβαλά αποτυπωμένο επάνω του ένα μέρος από την ιστορία της ίδιας της Γης.
Δεν θέλω πραγματικά να πάρουμε αυτούσια αυτή την εικόνα και να προσπαθήσουμε να την κάνουμε επιστημονική αντιστοιχία με τον άνθρωπο. Δείτε την απλώς ως μια δυνατή μεταφορά. Γιατί και ο ανθρώπινος ψυχισμός διατηρεί ίχνη από όσα έχει ζήσει.
Το ψυχικό τραύμα δεν είναι απλώς η ανάμνηση ενός δύσκολου γεγονότος. Στη σύγχρονη ψυχολογία εξετάζεται και ο τρόπος με τον οποίο μια τραυματική εμπειρία μπορεί να επηρεάσει το συναίσθημα, την αίσθηση ασφάλειας, τη μνήμη, τις σχέσεις και, γενικότερα, τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τον κόσμο.
Ένας άνθρωπος που χρειάστηκε για χρόνια να βρίσκεται σε επιφυλακή μπορεί να δυσκολεύεται να αισθανθεί ασφαλής ακόμη και όταν ο κίνδυνος έχει περάσει.
Το παρελθόν μπορεί, επομένως, να αφήσει αποτύπωμα στο παρόν.
Υπάρχει όμως μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο «αυτό με επηρέασε» και στο «αυτό είμαι».
Στην ψυχοθεραπεία συναντώ συχνά αυτή τη σύγχυση. Ο άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να περιγράφει ολόκληρη την ταυτότητά του μέσα από αυτό που του συνέβη. Δεν λέει πια μόνο «έζησα εγκατάλειψη», αλλά βαθύτερα αισθάνεται «είμαι αυτός που εγκαταλείπεται». Δεν λέει «με πλήγωσαν», αλλά αρχίζει να ζει σαν να είναι ο ίδιος το τραύμα του. Δεν υπάρχει πια διαχωρισμός, δεν υπάρχει διάκριση ανάμεσα σε αυτό που συνέβη και σε αυτό που είναι.
Εδώ ο τεκτονικά παραμορφωμένος χαλαζίας μού προσφέρει μια διαφορετική εικόνα.
Οι αλλαγές στη μικροδομή του αποτελούν μέρος της ιστορίας του, αλλά δεν παύει να είναι χαλαζίας.
Και ο άνθρωπος δεν παύει να είναι ολόκληρος άνθρωπος επειδή φέρει μέσα του τα ίχνη μιας δύσκολης ιστορίας.
Αυτό δεν σημαίνει επ’ ουδενί ότι πρέπει να εξιδανικεύσουμε το τραύμα. Στη σύγχρονη ψυχολογία έχει μελετηθεί η έννοια της μετατραυματικής ανάπτυξης, που συνδέθηκε ιδιαίτερα με το έργο των Richard Tedeschi και Lawrence Calhoun. Περιγράφει θετικές ψυχολογικές αλλαγές που ορισμένοι άνθρωποι αναφέρουν μετά την προσπάθεια να αντιμετωπίσουν εξαιρετικά δύσκολες εμπειρίες: αλλαγές στις σχέσεις, στην αίσθηση προσωπικής δύναμης, στις προτεραιότητες ή στο νόημα που δίνουν στη ζωή. Σαν να δημιουργείται σταδιακά μια νέα δομή, με διαφορετικές αξίες και προτεραιότητες, κάποιες φορές πιο ώριμες και πιο κοντά σε αυτό που πραγματικά έχει σημασία για τον άνθρωπο.
Χρειάζεται όμως μεγάλη προσοχή.
Η μετατραυματική ανάπτυξη δεν σημαίνει ότι το τραύμα ήταν δώρο. Δεν σημαίνει ότι έπρεπε να συμβεί για να εξελιχθεί κάποιος. Και κυρίως δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος οφείλει να βγει δυνατότερος από τον πόνο του.
Η έρευνα έχει δείξει ότι η σχέση ανάμεσα στην αναφερόμενη ανάπτυξη και στην πραγματική ψυχολογική προσαρμογή είναι πιο σύνθετη απ’ όσο αφήνει να εννοηθεί η δημοφιλής φράση «ό,τι δεν σε σκοτώνει σε κάνει πιο δυνατό».
Και, για να είμαι ειλικρινής, δεν συμπαθώ ιδιαίτερα αυτή τη φράση. Γιατί μπορεί εύκολα να εξυψώσει τον πόνο και τη θυσία, σαν να έχουν από μόνα τους κάποια θεραπευτική αξία. Μπορεί επίσης να δημιουργήσει την προσδοκία μιας ατελείωτης αντοχής, που τελικά εκθέτει τον άνθρωπο σε μια διαρκή υπερπροσπάθεια επιβίωσης, να αντέξει λίγο ακόμη, να παλέψει λίγο ακόμη, να αποδείξει για άλλη μια φορά πόσο δυνατός είναι.
Μερικές φορές το πρώτο θεραπευτικό βήμα δεν είναι να αναζητήσουμε τι καλό μας πρόσφερε μια τραυματική εμπειρία.
Είναι να μπορέσουμε να πούμε ότι μας πόνεσε.
Να αποδεχτούμε το πένθος. Να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να θρηνήσει αυτό που έχασε, αυτό που δεν πήρε ή αυτό που δεν μπόρεσε να γίνει. Και μερικές φορές να επιλέξουμε ακόμη και να εγκαταλείψουμε ένα πεδίο μάχης που δεν έχει πια κανένα ουσιαστικό νόημα για εμάς.
Να αναγνωρίσουμε τι άλλαξε μέσα μας, ποιες άμυνες χρειάστηκε να δημιουργήσουμε, τι συνεχίζουμε να φοβόμαστε και ποιες αντιδράσεις που κάποτε μας προστάτευσαν ίσως σήμερα περιορίζουν τη ζωή μας.
Ο τεκτονικός κρύσταλλος με συγκινεί ακριβώς γι’ αυτό. Δεν βλέπω πάνω του την απόδειξη ότι η πίεση μας κάνει καλύτερους. Βλέπω κάτι πολύ πιο ανθρώπινο, μια ύλη που έχει περάσει μέσα από δυνάμεις ικανές να την παραμορφώσουν και ναι εξακολουθεί να κουβαλά την ιστορία της αλλά μαζί με αποδοχή και θάρρος.
Οι πληγές μας αξίζουν να αναγνωριστούν. Αλλά δεν χρειάζεται να τους παραδώσουμε ολόκληρη την ταυτότητά μας.
Το τραύμα σιγουρά αφήνει αποτύπωμα. Το αποτύπωμα όμως δεν είναι ολόκληρος ο άνθρωπος.